KUR’AN NAZMINDA MÜŞAHEDE EDİLEN EŞSİZ MANTIK ÖRGÜSÜNE DAİR BİR ÖRNEKLENDİRME:BAZI KIYAS FORMLARININ KUR’AN’A UYGULANMASI

Atatük Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 41 ● Erzurum 2014 KUR’AN NAZMINDA MÜŞAHEDE EDİLEN EŞSİZ MANTIK ÖRGÜSÜNE DAİR BİR ÖRNEKLENDİRME: BAZI KIYAS FORMLARININ KUR’AN’A UYGULANMASI Necdet ÇAĞIL (*) ÖZ Mantık ilminin gayesi insanın sağlıklı düşünebilmesini ve bu sayede fikrî hatalara düşmemesini sağlamak olurken, Kur’an’ın asıl amacı da insanı her türlü düşünce ve akide bozukluğundan kurtarıp, doğru bilgi ve sağlam inançla buluşturmak ve bu sayede Rabbinin hoşnutluğuna ulaştırmaktır. Durum bu olunca mantık ilminin Kur’an’ın öğretileriyle bir tür iz düşüm oluşturacağı tabiidir. Biz bu çalışmada bazı kıyas formlarının Kur’an ayetlerine nasıl tatbik edilebildiği ve böylece Kur’an ayetlerinin ne denli güçlü mantıksal yapılanmalara sahne olduğu gerçeğini ortaya koymaya çalıştık. Anahtar Kelimeler: Kur’an, Mantık, Kaziye, Suğra, Kübra, Kıyas. ABSTRACT The Application of Some Logical Syllogisms to Koran The purpose of the science of logic is to enable human to consider in a healthy way, besides Koran mainly aims to protect the human from any type of superstition and distorted thoughts, so that he can reach to the actual knowledge and true belief and thus gains the consent of The Lord. Therefore, we would argue that the science of logic would create a projection with the teachings of Koran. In this study we have tried to show that how some forms of logic syllogisms can easily be applied to Koran and how the Koranic verses have been the scene of a very strong logical structurings. Keywords: Koran, The Logic, Proposition, Minor Premise, Major Premise, Syllogism. * Prof. Dr., Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Tefsir Anabilim Dalı Öğretim Üyesi, (e-posta: )  Necdet ÇAĞIL Giriş Giriş Giriş Mantıkkullarına Allah’ın bir kullarına bir lütfu olarak sadece dünyadainsana sadecemahsus insanabir mahsus bir Mantık Allah’ın lütfu olarak dünyada Mantık Allah’ın kullarına bir lütfu olarak dünyada sadece insana mahsus ve ayrıcalık olmakbelirginleşmektedir. üzere belirginleşmektedir. nimet venimet ayrıcalık olmak üzere Mahlûkat Mahlûkat içerisindeiçerisinde aklını aklını bir nimet ve ayrıcalık olmak üzere belirginleşmektedir. Mahlûkat içerisinde kullanma haiz varlık yegâneolan varlık olan insan aynı zamanda konuşma kullanmakabiliyetini kabiliyetinikabiliyetini haizyegâne yegâne insan zamanda aklını kullanma haiz varlık olan insan aynıaynı zamanda ko- konuşma kabiliyetiyle yegâne mahlûktur. Esasen “mantık” kabiliyetiyle donatılmışdonatılmış yegâne mahlûktur. mahlûktur. Esasen “mantık” “mantık” (‫)المنطق( )المنطق‬ sözcüğü sözcüğü nuşma kabiliyetiyle donatılmış yegâne Esasen nutka dilin gelme, dilinkoyup, ortayakulakların koyup, kulakların bellediği, biçimlendirilmiş sözcüğü “konuşma, nutka gelme, gelme, dilin ortaya koyup, kulakların bellediği, bi“konuşma,“konuşma, nutka ortaya bellediği, biçimlendirilmiş sesler” anlamındaki nutkkökünden (‫ )النطق‬kökünden türeme bu bu manada nutk hemen nutk kökünden türeme olup, çimlendirilmiş anlamındaki sesler”sesler” anlamındaki nutk (‫)النطق‬ türeme olup, bu olup, manada nutk hemen hemen insandan başkasına nispet edilmeyen bir değermanada nutk hemen hemen insandan nispet edilmeyen bir değerdir. Bazen insandan gayrı hemen insandan başkasınabaşkasına nispet edilmeyen bir değerdir. Bazen insandan gayrı dir. Bazen insandan gayrı diğer mahlûkat için kullanılsa da, bu ancak kayıtlı diğer mahlûkat için kullanılsa da, bukayıtlı ancak kayıtlımecaz olarak,vemecaz teşbih üzere diğer ve mahlûkat için kullanılsa da,1 bu ancak olarak, teşbihveüzere Nitekim klâsik mantık kitaplarında olarak, mecaz teşbih üzere gerçekleşir. 1 gerçekleşir. Nitekim klâsikkitaplarında mantık kitaplarında insan “konuşan 1 Nitekim klâsik gerçekleşir. mantık canlı” diyecanlı” tarif diye edilir tarif edilir canlı” diye tarif edilir ki, bu, insanıninsan yakın“konuşan cinsi olan “canlı” insan “konuşan ki, bu, insanınkavramlarından yakınolan cinsi“canlı” olan ve ayırımı yakın ayırımı“konuşan” olan “konuşan” “konuşan” oluşmuş eksiksiz bir tanımve yakın ayırımı ki, bu, olan insanın yakın cinsi ve“canlı” yakın olan 2 2 kavramlarından oluşmuş eksiksiz birkasem gerçeğe binaen, dır. Bu gerçeğe binaen, “Göğüneksiksiz ve yerinbir Rabbine olsunBuki,binaen, o (size“Göğün vaat ve“Göğün 2tanımdır. kavramlarından oluşmuş tanımdır. Bu gerçeğe yerin ve yerin 3 olunanlar) sizin (şu) konuşmanız gibi gerçektir” ayetinin delâletiyle “konuşma” Rabbine kasem o (size vaat olunanlar) (şu) konuşmanız gibi 3gerçektir”3 Rabbine kasem olsun ki, oolsun (sizeki, vaat olunanlar) sizin (şu) sizin konuşmanız gibi gerçektir” reeller âlemi için bir “ölçüt” (makîsun aleyh) olduğu gibiiçin “mantık” da(makîsun doğru aleyh) olduğu gibi ayetinin delâletiyle “konuşma” reeller bir “ölçüt” ayetinin delâletiyle “konuşma” reeller âlemi içinâlemi bir “ölçüt” (makîsun aleyh) olduğu gibi düşünmenin ölçütü olmaktadır diyebiliriz. “mantık” da doğru düşünmenin ölçütü olmaktadır diyebiliriz. “mantık” da doğru düşünmenin ölçütü olmaktadır diyebiliriz. sıkı ilişki kenKur’an’ın hemen her ayetinin başlangıcı ve bitişi arasındaki Kur’an’ın hemen her ayetinin başlangıcı ve bitişi arasındaki sıkı ilişki Kur’an’ın gibi hemen ayetinin başlangıcı ve bitişi arasındaki disini açıkça hissettirdiği ayether kümelerinden oluşan bazı pasajların aynı sıkı ilişki kendisini açıkçaolan hissettirdiği ayet kümelerinden oluşan bazı pasajların aynı kendisinive açıkça gibi ayet gibi kümelerinden oluşan pasajların aynı şekilde başlangıç bitişe hissettirdiği konu kısımları arasındaki yakın ilişkibazı ve konu şekilde başlangıç bitişe konu olan kısımları arasındaki yakın bütünlüğü de dikkat çekici İşte ayetlerinin bu özgünilişki dil şekilde başlangıç veniteliktedir. bitişe vekonu olanKur’an kısımları arasındaki yakın ve ilişki konu ve konu de dikkat çekici niteliktedir. İşte Kur’an ayetlerinin dil ve üslûp ve üslûp yapılanması, ilgili ayet veniteliktedir. pasajların özünde bazı mantıksal bütünlüğübütünlüğü de dikkat çekici İşte Kur’an ayetlerinin bu bağların özgünbu dil özgün ve üslûp ve kıyas formlarının mevcudiyetini keşfetmeye davetiye çıkarmaktadır. Bu yapılanması, ve pasajların özünde bazı mantıksal ilgili ayetilgili ve ayet pasajların özünde bazı mantıksal bağların bağların ve kıyas ve kıyas noktadanyapılanması, hareketle, mantık ilminin inceliklerine az çok vâkıf olan kimse bazı mevcudiyetini keşfetmeye çıkarmaktadır. davetiye çıkarmaktadır. Bu noktadan hareketle, formlarınınformlarının mevcudiyetini keşfetmeye Bu noktadan Kur’an ayetlerinin tazammun ettiği mantıkîdavetiye şekillenmeleri rahatlıkla keşfede- hareketle, mantık ilminin inceliklerine az çok vâkıf olan kimse bazı Kur’an ayetlerinin tazammun ilminin inceliklerine azbazı çok Kur’an vâkıf olanpasajlarında kimse bazı Kur’an ayetlerinin bilkuvve mevcuttazammun bilir. Biz mantık de bu naçiz çalışmamızla ettiğişekillenmeleri mantıkî şekillenmeleri rahatlıkla keşfedebilir. de çalışmamızla bu naçiz çalışmamızla bazı bilfiil olarak ortaya amaçlamış olan kıyasettiği formlarından bir kısmını mantı (...truncated)