Horasan’da Tarım Ve Hayvancılık Faaliyetleri (8-10. Y.Y.)

Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralık 2018, Cilt 4, Sayı 3 Journal of History and Future, December 2018, Volume 4, Issue 3 http://dergipark.gov.tr/jhf 139 History&Future Journal of Yunus ARİFOĞLU Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ortaçağ Ana Bilim Dalı ORCİD:https://orcid.org/0000-0001-7931-8617 Eser Geçmişi / Article Past: 17 Eki 2018 / 26 Kas 2018 Araştırma Makalesi DOI: http://dx.doi.org/10.21551/jhf.471768 Research Paper Orjinal Makale / Orginal Paper Horasan’da Tarım Ve Hayvancılık Faaliyetleri (8-10. Y.Y.)* Agriculture And Husbandry Activıties in Khorasan (8-10. Centuries) Öz Neolotik dönem ile insan hayatına giren tarım, hayatın mecrasını yerleşiğe büründürdü. Eskiçağ’dan itibaren tarım ve hayvancılığın yapıldığı bölgelerden birisi de Horasan’dır. Ortaçağ’da Horasan, Harîzm, Maveraünnehir, Hindistan ve İç İran coğrafyalarını birbirine bağlayan bir coğrafyada yer almaktaydı. Bu çalışmada Horasan bölgesinin Abbasiler döneminde tarım ve hayvancılık hayatı incelenecektir. Burada ilk olarak tahıl, sanayi ve bakliyat tarımına değinilecektir. Ardından meyvecilik, orman ürünleri ve tarımı etkileyen faktörlere incelenecektir. Son olarak ise bölgenin hayvancılığı işlenecektir. Anahtar Kelimeler: Abbasîler, Horasan, Tarım ve Hayvancılık Absract Agriculture entered human life in Neolithic period. And human life has changed. Horasan is one of the regions where agriculture and husbandry farming have been made since ancient times. Horasan, Harîzm, Maveraünnehir, India and Iran were surrounded by inner regions. In this study, agriculture and husbandry in Khorasan will be discussed. First, grain, industry agriculture and pulses will be examined. Then, fruits and forest products will be evaluated. After that, factors affecting agriculture will be discussed. Finally, the breeding of the region will be examined. Screened by Key Words: Abbasids, Khorasan, Agriculture and Husbandary * Bu makale, “Abbasîler Döneminde Horasan’ın İktisadî Durumu (8-10. Yüzyıllar)” adlı doktora tezimden çıkarılmıştır. ATIF: ARİFOĞLU Yunus, “Horasan’da Tarım Ve Hayvancılık Faaliyetleri (8-10. Y.Y.)” Tarih ve Gelecek Dergisi, 4/3 (Aralık-2018), s. (139-161) CITE: ARİFOĞLU Yunus, “Agriculture And Husbandry Activıties in Khorasan (8-10. Centuries)” Journal of History and Future, 4/3 (December- 2018), pp. (139-161) >> e-ISSN 2458-7672 Araş. Gör. Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralık 2018, Cilt 4, Sayı 3 Journal of History and Future, December 2018, Volume 4, Issue 3 140 http://dergipark.gov.tr/jhf >> e-ISSN 2458-7672 Giriş O rtaçağ’da devletlerinin iktisadi dayanağı toprağa dayalıydı. Toprağın iktisadın temelinde yer almış olması, Ortaçağ devletlerini toprağa apayrı önem vermelerine sevk etmiştir. Toprak iktisadi alanda olduğu kadar genel ve özel hukuk bağlamında da Ortaçağ toplumu için belirleyiciydi. Ortaçağda üretimin toprağa dayalı olması öncelikle mülkiyeti etkilemekle birlikte, toplumun davranış şekli ve yaşayış biçimini de önemli ölçüde etkilemiştir. En önemlisi de tarımın bir toprak parçası üstünde gerçekleşmesi onu apayrı bir yere koymaktadır. Abbasiler döneminde iktisadi hayatın genel olarak tarım ve hayvancılığa bağlı gelişmiş olması bu iki uğraşı önemli kılmıştır. Bu dönemde tarım önemli ölçüde iklime bağlı gelişme gösterdiğinden kırılgan bir yapıya sahipti. Zaman zaman kuraklık ve bazen de yağışın fazla düşmesinden dolayı tarım için gerekli olan dengenin bozulması, tarımsal verimi etkileyen temel unsurdu. Özellikle tarımın yağmura bağlı bir biçimde şekillendiği Serahs gibi şehirlerde tarımsal verim yağmurun cömertliği ekseninde olmuştur. Abbasîler döneminde Tarımda önemli bir sorun olan sulama sorununun çözümü ve bataklıkların kurutulması için çalışmalar yapılmıştır. Ziraat okulları açılarak, toprağın aktif ve verimli bir şekilde kullanımı için ıslahı, gübrelenmesi gibi faaliyetler öne çıkmıştır. Ziraatle ilgili eski bilgi ve birikimler derlenip, farklı dillerdeki eserler tercüme edildikleri gibi, bu anlamda yeni kitaplar da yazılmıştır. Bunun sonucu olarak ziraatı yapılan ürünler çeşitlendirilmiş ve bu ürünler İslam âleminin her bölgesine taşınmıştır. Horasan İslam coğrafyacıları tarafından genellikle dünyanın orta kuşağında yer alan bir bölge olarak sınıflandırılmaktadır. Yine İslam coğrafyacılarına göre, bölge dünyanın mamur ve meskûn bölgeleri olan orta kuşak havzası içinde kabul edildiğinden tarıma elverişli bölgeler arasında sayılmaktadır.1 Horasan bölgesi eski zamandan itibaren tarımsal açıdan zengin bir bölgeydi. Nîşâbûr ve Merv şehirlerinin tarımsal zenginliği İskender’in bu bölgeye geldiği vakitlerde görülmektedir.2 İklimsel etkenlerden dolayı Horasan’da tarım verimi farklılık gösterirdi. Bölgenin bazı kısımlarında tarım, yağmur suyuna bağlı olarak gelişirken, bölgenin önemli bir kısmında ise, kanallar yoluyla sulama problemi çözülmüştü.3 Bölgedeki tarım faaliyetleri, tahıl, bakliyat, tarımsal sanayi ürünleriyle meyvecilik olmaktaydı. Bölgenin otlakları, platoları ve meraları ise hayvancılık içim imkân oluşturmaktaydı. İbn Hurdâzbih Ebü’l-Kasım b. Abdullah, (ö. 912), Kitâbü’l-Mesâlik ve’l-Memâlik, ed. M. J. de Goeje, Brill Press, Leiden 1967, 18, 39-40, 155; İstahrî, Ebu İshak İbrahim b. Muhammed el-Farisî, Kitâbu’l-Mesâlik ve’lMemâlik, nşr. M. J. de Goeje, Leiden 1967, 253; İbn Havkal, Ebü’l-Kāsım Muhammed b. Alî en-Nasîbî elBağdâdî, Suretu’l-Arz, haz. E.J. Brill, 2. Baskı, Leiden 1939, 426; Makdisî, Ebu Abdullah Muhammed b. Ahmed (ö. 1000), Ahsenu’t-Tekâsîm fi Marifeti’l-Ekalim, ed. Fuat Sezgin, Frankfurt 1992, 293-295; Mustafa Cezar, Anadolu Öncesi Türklerde Şehir ve Mimarlık, İstanbul 1977, 53; M. Schwartz, “The Old Eastern İranian World View To The Avesta”, The Cambridge History Iran, Cambridge Press, New York 1985, II, 654. 2 Richard W. Bulliet, The Patricians of Nishapur, Harvard University Press, Massachuesetts 1972, 6, 8, 10, 15. 3 Bulliet, The Patricians of Nishapur, 6, 8, 10, 15. 1 http://dergipark.gov.tr/jhf Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralık 2018, Cilt 4, Sayı 3 Journal of History and Future, December 2018, Volume 4, Issue 3 141 1.1. Tahıl, Sanayi ve Benzeri Ürünlerin Tarımı Horasan bölgesinde tarım Eskiçağ’dan itibaren yapılmaktaydı. Tarımın bölgedeki geçmişi Ahemenişler’e kadar götürülmektedir. Bölge için tarımın yaygın olarak yapıldığı yerdir ifadesi hâkim olup, burası için İran’ın tahıl ambarı denilmektedir.4 Bölgenin bu özelliği İslam hâkimiyetiyle birlikte devam ettiği gibi, daha üst seviyelere çıkarılmıştır. İslamiyet ile birlikte bölgede özellikle şeker, keten, pamuk gibi ürünlerde önemli gelişmelerin meydana geldiği görülmektedir. Bu dönemde bölgede tarımı yaygın olarak yapılan bu ürünler, diğer İslam bölgelerine de taşınmışlardır.5 Abbasîler dönemine gelindiğinde her anlamda olduğu gibi tarımda da önemli aşamalar kaydedilmişti. Bu coğrafyanın genelinde olduğu gibi Horasan’da da tarım iyi düzeydeydi. Bunun bazı sebepleri bulunmaktadır. Bunlardan en önemlisi İslam devletinin geniş bir coğrafi alana sahip olması (...truncated)