İlhanlıların Tesis Ettiği Van Eyaleti’nin Yönetim Sistemi ve İktisadi Durumu

İlhanlıların Tesis Ettiği Van Eyaleti’nin Yönetim Sistemi ve İktisadi Durumu Erol Keleş* ORCID: 0000 0002 1717 212X Öz Kösedağ bozgunundan sonra Moğol hâkimiyeti altına alınan Van Gölü Havzası Gürcü Prensesi Thamta’ya iade edilmişti. 1259‘da tamamen İlhanlı devletinin bir vilayeti haline getirilen bölge, pek çok açıdan önem arz etmekteydi. Her şeyden evvel sahip oldukları muazzam orduyu bu bölgedeki zengin otlaklar besleyebilirdi. Ayrıca Azerbaycan ile Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi’nin İlhanlı hâkimiyeti altına alınması buradan Doğu Akdeniz’e ulaşan yolların da İlhanlıların eline geçmesi demekti. Bu yüzden Hülagü Han kışlak olarak Mugan ya da Arran’ı, yazlık olarak da Van Gölü’nün kuzeyindeki Aladağları seçecektir. Zira burası İran, Kafkasya, Suriye ve Anadolu’ya hâkim bir coğrafya idi.İlhanlılar Doğu ve Güneydoğu Anadolu’yu Hülagü’den itibaren iki eyalet halinde yönetmişlerdir. Bunlardan birisi merkezi Musul olan Diyarbekir, diğeri ise merkezi Ahlat olan Van Eyaleti’dir. Gazan Han zamanında ekonomik olarak büyük gelişme gösterenVan Eyaleti, bu gücünü kaybetmekle birlikte sahip olduğu bu statüyü XIV. yy’ın sonlarına kadar devam ettirmiştir.Bu çalışmada Van Gölü Havzası’nın stratejik öneminin İlhanlılar tarafından kabul edildikten sonra, yöreyi bir eyalet çatısı altına alırken hangi özellikleri gözettikleri ve burada nasıl bir idari sistemi tesis ettikleri öncelikli mevzular olmuştur. Bununla birlikte tesis edilen bu eyaletin İlhanlı iktisadi ve ticari sistemindeki yeri vurgulanmaya çalışılmıştır. Bu vesileyle İlhanlıların Anadolu politikası açısından gereken ilgiyi görememiş bölgenin önemi daha iyi anlaşılmış olacaktır. Anahtar Kelimeler: Ahlat, İlhanlı, Van Eyaleti, Hülagü Han, Aladağ Gönderme Tarihi: 20/06/2018 Kabul Tarihi:10/12/2018 _____________________ *İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Genel Türk Tarihi,E- Posta: Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 2018, 5 (18), ss.558-585 Keleş The Management System and The Economic Situation of The Van Province Established By Ilkhanids AbstractAfter the Köse Dağ victory, Van Lake basin area, which was fallen under Mongol ruling, was handed over to Thamta, the Georgian princess. The region, which become a province of Ilkhanids in 1259, was important in many respects. First of all, their great army could feed rich pastures in the region. On the other hand, taking Azerbaijan and north eastern Anatolia under control by Ilkhanids means the sovereignty over the routes to Eastern Mediterranean. Therefore, Hulagu Khan chose Mugan or Arran for wintery and The Alatags in the north of Lake Van for summery highland pasture. The Government of İlkhanids ruled East and Southeast of Anatolia by dividing them into two provinces beginning from the Hulagu Khan term. One of them was the province of Diyarbakir whose headquarters was Mosul and the other was The Province of Van, whose headquarters was Ahlat. The Province of Van, which has shown great economic development in the time of Ghazan Khan, lost its power and the status continued until the end of 14th century. This article studies the ruling system that Ilkahnids were looking for in Van Lake area, after they recognized its strategic importance and established province. Together with this, the position of this province in economic and commercial system of Ilkhanids was studied in this research. In this way, importance of the region that was not considered in terms of Ilkhanids Anatolian policy will be better understood. Keywords: Ahlat, Ilkhanid, The Province of Van, Hulagu, Alatag Received Date: 20/06/2018 Accepted Date: 10/12/2018 559 Состояние системы контроля в учрежденной Элханитами области Ван Резюме После поражения в Кёсе-даг бассейн озера Ван перешёл к владениям монголов, через два года он был передан грузинской принцессе Тамта Только эта область в 1259 году полностью стало одной из провинций государства Хулагуидов. Ибо Хулагу знал насколько важны пастбища Азербайджана и бассейна озера Ван. Могущественную армию, которой владел, он мог накормить имея власть над этими регионами. Более того, владение хулаидами Азербайджаном и северо-восточным регионом Анатолии означало что все пути, ведущие к восточному Средиземноморью, должны были перейти во власть хулаидов. По этой причине Хулагу хан в качестве зимовки выбрал Муганскую степь или Арран, а в качестве летней резиденции выбрал Аладаг, находящийся на севере озера Ван. Ибо эти места по географическим данным включали Иран, Кавказ, Сирию и Анатолию. Хулагуиды со времен хана Хулагу начали править Восточной и Юго-восточной Анатолией разделив их на две провинции. Одна из провинций это Диярбакыр со столицей Мосул, а другая провинция Ван, расположенная в Аладаг со столицей Ахлат. Поэтому с середины 13 века, провинцией сформированной вокруг Ахлата, будут управлять губернаторы с титулом “Emirü’l Kebir”. Провинция Ван в таком состоянии будет существовать до конца 14 века. Провинция Ван, которая расположена на торговых путях, ведущих к Черному морю и прибывающих в Черное море через Иран и открывающих порты восточного Средиземноморья, станет одним из самых богатых регионов мира в период Газан-Хан. В этой работе приоритетным стало то, какие особенности были выявлены преобразования озера Ван в провинцию, какие административные системы были установлены в стратегически важном бассейне озера Ван, после овладения им хулагуидами. Вместе с этим сделана попытка подчеркнуть место этой провинции в экономической и торговой системе хулагуидов. Таким образом, будет определена важность данной области, которая отошла на второй план в Анатолийской политике хулагуидов или даже осталась без внимания. Ключевые слова: Ахлат, хулагуиды, провинция Ван, Хулагу хан, Аладаг. Получено: 20/06/2018 Принято: 10/12/2018 560 Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 2018, 5 (18), ss.558-585 Keleş Giriş Tarih boyunca yollar ve yol güzergâhlarının bütün devletlerin siyasi, askeri, içtimai, iktisadi ve ticari hayatında önemli rol oynadığı bilinmektedir. Yolları ellerinde tutan hâkimiyetler sosyal ve ekonomik olduğu kadar stratejik bakımından da güçlenmşlerdir. Yol güzergâhları iklim, tabi çevre faktörleri, zaruri ihtiyaçların karşılanması, büyük ticaret merkezlerine yakınlığı, müstahkem mevkilere sahip olması gibi pek çok unsura bağlı olarak gelişmektedir. Bu bakımdan Van Gölü Havzası, Diyar-ı Bekr ile el-Cezire ovalarını İran, Azerbaycan ve Kafkaslar ile Trabzon limanına bağlayan yegâne bölge özelliğiyle dikkatleri üzerine toplayan bir coğrafya olmuştur. Hülagü bölgeye geldiğinde bunu farketmiş olacak ki evvela Van Gölü’nün kuzeydoğusunda yer alan Aladağ’ı ordusuna yaylak yeri olarak seçecektir. Bölge üzerinde tasarrufu bununla da kalmayan Hülagü, Ahlat merkezli bir de Van Eyaleti tesis ederek, Tebriz’den atadığı valiler vasıtasıyla sözü edilen yöreyi idare etmiştir. Bu idari tasarruf daha sonraki İlhanlı hükümdarları tarafından da devam ettirilecek ve dolayısıyla eyalet sınırları içerisinde yer alan şehirler siyasi, ekonomik ve ticari manada önem kazanacaktır. Köse (...truncated)