Sarıgöl Ovası Yer Altı Su Kaynaklarının Sulama Amaçlı Kalitesinin Değerlendirilmesi

Türkiye Tarımsal Araştırmalar Dergisi dergipark.gov.tr/tutad Araştırma Makalesi / Research Article Turk J Agric Res 2017, 4(3): 281-287 © TÜTAD ISSN: 2148-2306 e-ISSN: 2528-858X doi: 10.19159/tutad.312935 Sarıgöl Ovası Yer Altı Su Kaynaklarının Sulama Amaçlı Kalitesinin Değerlendirilmesi Hüseyin YENER1*, Ali Rıza ONGUN2 1Manisa Celal Bayar Üniversitesi, Alaşehir Meslek Yüksekokulu, Kimya ve Kimyasal İşleme Teknolojileri Bölümü, Alaşehir/Manisa, TÜRKİYE 2Ege Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Bölümü, Bornova/İzmir, TÜRKİYE Geliş Tarihi/Received: 15.05.2017 Kabul Tarihi/Accepted: 19.09.2017 ORCID ID (Yazar sırasına göre / by author order) ORCID ID (Yazar sırasına göre / by author order) İD orcid.org/0000-0001-7363-2242 İD orcid.org/0000-0002-5244-2770 orcid.org/0000-0001-7363-2242; orcid.org/0000-0002-5244-2770 **Sorumlu Yazar/Corresponding Author: Author: Sorumlu Yazar/Corresponding Özet: Bu çalışmada, Sarıgöl Ovası’nda sulama amaçlı kullanılan yer altı su kaynaklarının kalitesinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla, 2014 yılı Nisan ve Eylül aylarında 26 kuyudan su örnekleri alınarak; elektriksel iletkenlik (EC), pH, Na, K, Ca+Mg, Cl, CO3, HCO3, SO4, NO3 ve B analizleri yapılmıştır. Bunun yanında, sodyum adsorbsiyon oranı (SAR), sulama suyu sınıfı ve kalıcı sodyum karbonat (RSC) değerleri de belirlenmiştir. Su örneklerinde (n= 52) pH’nın 6.70-7.50 ve elektriksel iletkenliğin 562-1323 µS cm-1 aralığında değiştiği saptanmıştır. Tuzluluk sınıfının C2-C3 arasında değiştiği, alkalilik sınıfının S1 olduğu ve herhangi bir özel iyon etkisinin olmadığı belirlenmiştir. Bölge sularında NO3 kirliliği bulunmamıştır. Çalışmada su örneklerinin pH ve EC değerleri jeoistatistiksel yöntemlerle de değerlendirilmiştir. pH için etki aralığı (Ao) birinci ve ikinci örnekleme dönemi için sırasıyla 7200 ve 2312 m belirlenirken, EC için bu değer her iki dönem için de 7824 m olarak tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Sarıgöl Ovası, sulama suyu, yer altı suyu kalitesi Quality Assessment of Groundwater Resources of Sarıgöl Plain for Irrigation Purpose Abstract: In this study, the quality of underground water resources used for irrigation in Sarıgöl Plain was determined. For this purpose, electrical conductivity (EC), pH, Na, K, Ca+Mg, Cl, CO3, HCO3, SO4, NO3 and B analyzes were carried out in water samples taken from 26 wells in April and September of 2014. In addition, sodium adsorption ratio (SAR), irrigation water class and residual sodium carbonate (RSC) contents were determined. In water samples (n= 52) pH was found to be between 6.70 to 7.50 and the electrical conductivity varied between 562 to 1323 µS cm-1. The salinity class varied between C2-C3 and the alkalinity class was found to be S1. No specific ion effect was detected. NO 3 pollution was not found in the regional waters. The pH and EC values of water samples were also evaluated by geostatistical methods. While the range of spatial variation (Ao) for pH values for first and second sampling period were determined as 7200m and 2312m, respectively, this value was determined as 7824m for both sampling periods for EC. Keywords: Sarıgöl Plain, irrigation water, groundwater quality 1. Giriş Su kaynakları yönetiminde suyun miktarının yanında, suyun kalitesine de önem verilmesi, su kalitesi izleme ve değerlendirilmesi çalışmalarına önem verilmesi gerekmektedir. Sulama sularının kalitesini, o suyun içerisindeki çözünmüş ve çözünmemiş halde bulunan maddelerin miktarı belirler. Sulama için kullanılan suyun kalitesi içerdiği çözünmüş tuzların türüne ve miktarına YENER ve ONGUN bağlı olarak büyük ölçüde değişmektedir. Sulama sularında tuzun nispi oranı düşük olmasına rağmen su kalitesi açısından önemlidir. Bu tuzlar, kireç, alçıtaşı ve diğer yavaş çözünen toprak minerallerinin çözünmesi de dâhil olmak üzere kayaların ve toprağın iklim koşullarına bağlı olarak çözünmesinden kaynaklanır. Suyun; sulama için uygunluğu yalnızca mevcut tuzların toplam miktarı ile değil, aynı zamanda tuz türüyle de ilgilidir (Ayers ve Westcot, 1985). Yer altı suyu kalitesi, insan ve hayvan tüketimine, sulamaya ve diğer alanlara uygunluğunu ölçen yer altı sularının fiziksel ve kimyasal olarak karakterize edilmesidir (Ordookhani ve ark., 2012). Sulamada kullanılan yer altı sularının toplam tuz içeriği arttıkça çeşitli toprak ve bitki sorunları meydana gelir. Bu koşullarda, ekonomik ürün verimini sağlamak için özel yönetim uygulamaları gerekebilir. Su kalitesi veya kullanıma uygunluk, uzun süreli kullanım sırasında gelişmesi beklenen potansiyel sorunların ciddiyet derecesine göre değerlendirilir. Ortaya çıkan sorunlar toprak, iklim ve ürün ile suyun yönetimine göre değişir. Su kalitesini değerlendirmek için en yaygın olarak karşılaşılan ve kullanılan toprak sorunları; tuzluluk, infiltrasyon hızı, toksisite ve diğer çeşitli sorunlarla ilgili olanlardır. Her biri ürünü tek başına veya daha fazla kombinasyonda etkileyebilir (Ayers ve Westcot, 1985). Farklı bölgelerdeki yer altı sularının kalite özellikleri; iklim, jeoloji ve toprak özelliklerine bağlı olarak büyük değişiklikler gösterebilir. Bölgede yer alan yer altı suyunu kirletici faktörlerin etkinlik derecesi de bu değişiklikte önemli rol oynar. Ayrıca yer altı suyunun sulamada kullanılmasında yaratacağı sorunlar; bölgenin toprak özellikleri, yetiştirilen bitkilerin özellikleri, suyun yönetim şekli ve suyu kullanan çiftçilerin becerilerine göre de değişiklik gösterecektir (Islam ve Shamsad, 2009). Bu nedenle sulu tarım yapılan alanlarda sulamada kullanılan yer altı sularının kalite özelliklerinin bölgesel bazda belirlenerek uygun su yönetim biçimlerinin ortaya konması, tarımın sürdürülebilirliği ve su kaynaklarının bilinçli kullanılması açısından büyük önem taşımaktadır. Bu anlamda ülkemizde ve dünyada pek çok çalışmalar yapılmaktadır. Bafra Ovası’nda yer altı sularının kalitelerinin belirlenmesi amacıyla; çalışma alanında 10 adet sondaj kuyusundan Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarında su örnekleri alınarak sulama suyu kalite parametreleri analiz edilmiş, sonuçta 2 adet kuyu suyunun, sulama suyu olarak kullanılmaları sakıncalı bulunmuştur (Arslan ve ark., 2007). Alaşehir bölgesinde yapılan çalışmada 60 kuyu suyu kalite özellikleri sulama bakımından 282 değerlendirilmiş, bölgedeki kuyu sularının genelde C3S1 sınıfına girdiği belirtilmiştir (Aydın ve ark., 2004). Erbaa ovasında sulama amaçlı kullanılan su kuyularının tuzluluğunun incelendiği çalışmada, sulama mevsiminin başı olan Nisan ve sulama mevsiminin sonu olan Eylül aylarında 17’şer adet su örnekleri alınmıştır. Sonuçta yer altı suyu tuz içeriklerine göre C2-C3 sınıfı sulama suyu olarak sınıflandırılmıştır. Sulama mevsimi öncesi ve sonrasında kuyulardaki yer altı suyunun tuzluluk değerinin değiştiği, ancak sınıfının değişmediği belirlenmiştir (Demir ve Kılıç, 2012). Seyfe Gölü Havzası yer altı suyu kalitesinin zamana göre değişimi incelenmiş, yapılan trend analizi sonucunda su kalitesi parametrelerine göre farklı eğili (...truncated)