Çanakkale İli Ezine İlçesi Arazi Kullanım Etkinliğinin Değerlendirilmesi

Türkiye Tarımsal Araştırmalar Dergisi dergipark.gov.tr/tutad Araştırma Makalesi / Research Article Turk J Agric Res 2017, 4(2): 109-123 © TÜTAD ISSN: 2148-2306 e-ISSN: 2528-858X doi: 10.19159/tutad.310568 Çanakkale İli Ezine İlçesi Arazi Kullanım Etkinliğinin Değerlendirilmesi Timuçin EVEREST* T.C. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Çanakkale İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü, Ezine İlçe Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü, Ezine-Çanakkale, TÜRKİYE Geliş Tarihi/Received: 17.11.2016 * Kabul Tarihi/Accepted: 23.01.2017 Sorumlu Yazar/Corresponding Author: Ö z e t: Bu çalışmada; yaklaşık 721 km² yüzölçümüne sahip Çanakkale ili Ezine ilçesinde arazi kullanımının etkinliği coğrafi bilgi sistemleri (CBS) ve uzaktan algılama teknikleri kullanılarak belirlenmiştir. Çalışmada, Çanakkale İl Envanter raporuna ait 1982 yılı verileri ve 2012 yılı AST ER uydusu görüntüsü kullanılmıştır. Arazi kullanım etkinliğinin belirlenmesi için 1982 ve 2012 yılı temel arazi kullanım türleri (AKT ) (tarım, mera, orman, su yüzeyi ve tarım dışı) ile raster formatına dönüştürülen arazi kullanım kabiliyet (AKK) sınıflarının kıyaslanması yapılmıştır. Yapılan kıyaslama ile arazi kullanım türlerinin hangi arazi kullanım kabiliyet sınıfı içinde yer aldığı belirlenmiştir. Çalışma sonucunda; 30 yıllık zaman diliminde tarım, mera, tarım dışı ve su yüzeylerinde artış, orman alanlarında azalma görülmüş; I., II., III. ve IV. sınıf arazilerde tarım dışı kullanım 1982 yılında 665 ha iken, 2012 yılında bu değer % 30 artarak 865.15 ha olmuştur. VI., VII. ve VIII. sınıf arazilerde ise tarım dışı alanlar 1683 ha iken % 5.03 artarak 1767.5 h ektara ulaşmıştır. VI. ve VII. sınıf arazilerdeki orman alanlarının azalması ile özellikle tarım ve mera kullanımındaki artışlara sebep olmuş; bu artışın, erozyona bağlı toprak kaybının artmasına neden olacağı düşünülmektedir. Anahtar Kelimeler: Ezine, arazi kullanım, etkinlik, CBS Assessment of Land Use Efficiency in Ezine District of Çanakkale Abstract: In this study land use efficiency on Ezine District of Çanakkale Province which covers approximately 721 km² was determined with geographical information systems (GIS) and remote sensing techniques. In the study, 1982 year data of the Canakkale Provincial Inventory report and 2012 AST ER satellite image were used. T o de termine the land use efficiency, basic land use types (agriculture, pasture, forest, water surface and non -agricultural areas) of 1982 and 2012 images were compared with land use capability classes converted to raster format. With this comparison, it was determined in which lan d use capability class the land use classes were included. According to results, it was detected that agriculture, pasture, wat er surfaces and non-agricultural areas were increased and forest areas were decreased in 30 years’ period. While nonagricultural uses in I., II., III. and IV. class lands were 665 ha, it was increased approximately by 30% and reached to 865.15 ha in 2012. Non-agricultural uses in VI., VII. and VIII. class lands were 1683 ha in 1982 and it has increased about 5 .03% and reached to 1767.5 ha in 2012. T he decline of forest areas in VI and VII class land has led to increases especially in agriculture and pasture use. T his increase is thought to lead to increased soil loss due to erosion. Ke ywords: Ezine, land use, efficiency, GIS 1. Giriş Doğal kaynakların envanterlerinin detaylı bir şekilde bilinmesi, bu kaynakların yönetilmesi ve planlanması açısından gerekli bir faktördür. Sınırlı olan doğal kaynakların (toprak, su, hava, canlılar, sürdürülebilir şekilde maden yatakları vb.) kullanılabilmesi için mutlaka planlamalar yapılması gerekmektedir. Arazi kullanımlarının faydalanıcılara sürdürülebilir bir şekilde yararlı olması için yetenekleri ve özellikleri doğrultusunda kullanılması gerekmektedir. EVEREST Arazi ve toprak kelimeleri iki farklı kavramı ifade etmektedir. Tarımsal faaliyetlerdeki yeri düşünüldüğünde arazi ve toprak kavramı eş anlamlı kelimeler gibi görünmektedir. Arazi; büyük ölçüde arazi kullanım potansiyelini etkileyen iklim, jeoloji, rölyef, toprak, hidroloji ve bitki örtüsü gibi fiziksel çevreden oluşmaktadır. Toprak ise, arazinin bir parçasını oluşturmaktadır (Anonymous, 1976). Arazi kavramı tarım, orman, mera, şehir, tarım dışı vb. çok geniş bir kullanımları ifade etmektedir. İşlenebilir tarım, mera, orman, yaban hayatı, turizm, kentsel gelişme ve şehirleşme için talep edilen araziler mevcut kullanılabilir arazi kaynaklarından daha fazladır. Gelişmekte olan ülkelerde bu kullanım durumları için talep edilen alanlar her geçen yıl katlanarak artmaktadır. Hızla artan dünya nüfusuna göre araziler yetersiz miktarda olup, kimi kullanıcılar için ise faydalı özellikleri bakımından kullanışsız durumdadır (Anonymous, 1993). Arazilerin daha efektif biçimde kullanılması için yetenek ve özellikleri doğrultusunda planlamalar yapılmalı ve istenen kullanım türlerinin uygun alanlar üzerinde tesis edilmesi sağlanmalıdır. Tarım topraklarının plansız şekilde amacı dışında kullanılmaları arazide geri dönüşümü mümkün olmayan degradasyonlara neden olmaktadır. Türkiye’de kaybedilen arazi varlığı; I., II. ve III. sınıf arazilerde toplam 573239 hektara ulaşmıştır (Cangir ve ark., 1998; Dengiz ve ark., 2006). Arazi sınıflarının tespit edilerek belirlenmesi için gerçekleştirilen toprak etüt çalışmaları ve yapılan analizlerin sonuçlarına göre yorumlamalar yapılmaktadır. Arazi kullanım kabiliyet sınıflaması arazilerin tarımsal üretime uygunluklarının yorumlanması için kullanılan temel argümanlardan birisidir. Başka bir ifadeyle Arazi Kullanım Kabiliyet sınıflaması (AKK), gerçekleştirilmiş olan bir toprak etüdünün kullanıcılar tarafından daha kolay şekilde yorumlamasında yardımcı olmaktadır. Mevcut arazi kullanım türlerinin, arazi kullanım kabiliyet sınıfları ile değerlendirilmesi arazilerin kullanım etkinliği belirlenmesinde çok önemli rol oynamaktadır. Bu kapsamda literatür incelendiğinde arazi kullanım etkinliği ile ilgili çalışmalar bulunmaktadır. Akbulak ve ark. (2010), Çanakkale-Karamenderes ovasında gerçekleştirdikleri çalışmada 1985 ve 2007 yıllarına ait arazi kullanım türlerini arazi kullanım kabiliyet sınıflamasına göre kıyaslamışlar; yapılan araştırma neticesinde Karamenderes ovasında tarım alanlarının azaldığını bunun aksine orman, mera-otlak ve diğer arazi (şehir, nehir yatakları, 110 maden ocakları, kumullar gibi) sınıflarının arttığını belirlemişlerdir. Everest ve ark. (2011), Edirne ili Havsa ilçesinde uydu görüntüleri ve coğrafi bilgi sistemini kullanarak arazi kullanım etkinliğini belirlemişlerdir. Arazi kullanım türleri, 1993 ve 2008 yılı uydu görüntüsünün sınıflaması sonucu elde edilen arazi kullanım türleri ile arazi kullanım kabiliyet sınıflarının kıyaslandığı çalışmanın sonucunda; I., II. ve III. sınıf tarım arazilerinde şehirleşme ve amaç dışı kullanımın arttığı ortaya konmuştur. Benzer durum, Dengiz ve Turan (2014) tarafından Samsun ili Merkez ilçesinde gerçekleştirdikleri çalışmal (...truncated)