SULTAN VELED DİVÂNI’NDA BULUNAN MUVAŞŞAHLAR

Journal of Awareness Cilt / Volume 4, Sayı / Issue 2, 2019, pp. 249-266 E - ISSN: 2149-6544 URL: http://www.ratingacademy.com.tr/ojs/index.php/joa DOİ: https://doi.org/10.26809/joa.4.019 Araştırma Makalesi / Research Article SULTAN VELED DİVÂNI’NDA BULUNAN MUVAŞŞAHLAR THE MUWASHSHAHS (ACROSTIC POEMS) IN SULTAN WALAD’S DIWAN Şadi AYDIN * * Doç. Dr., Araştırmacı-Yazar, TÜRKİYE, E-mail: ORCID ID: https://orcid.org/0000-0001-5953-4187 Geliş Tarihi: 14 Şubat 2019; Kabul Tarihi: 19 Nisan 2019 Received: 14 February 2019; Accepted: 19 April 2019 ÖZET Sultan Veled yaşadığı devrin büyük entelektüel şahsiyetlerinden birisidir. Babasının mirasını fevkalade bir şekilde değerlendirmiş ve mükemmel teşkilatçılığı vasıtasıyla bu mirası günümüze kadar ulaştırmıştır. Onun entelektüel şahsiyetinin mühim bir bölümünü şiire olan ilgisi ve şairliği tamamlamaktadır. Dört dilde -Farsça, Türkçe, Arapça ve Rumca- ortaya harika manzumeler koyan Sultan Veled’in tıpkı babası gibi Anadolu’da gelişen Türk edebiyatına katkısı her yönüyle muazzamdır. Klasik şiirin hemen hemen bütün tür ve şekilleriyle divânını süsleyen Sultan Veled, muvaşşah türünü de kullanarak bu türün Anadolu’daki ilk örneklerini vermiştir. Divânda bulunan muvaşşah kasideler; Alemeddin Kayser, Mecdeddin Ali bin Muhammed, Şerefeddin İbn-i Hatıreddin, Tâceddin Hüseyin ve Ekmeleddin Müeyyed Nahcivanî hakkındadır. Anahtar Kelimeler: Sultan Veled, Mevlevilik, Divân Edebiyatı, Şiir, Muvaşşah. ABSTRACT Sultan Walad is one of the great intellectual figures of his era. He has considered his father's legacy in an outstanding way and has conveyed this legacy to the present day through his excellent organization. His interest in poetry and his poetry as a poet complements an important part of his intellectual personality. The great contribution of Sultan Walad in four languages -Persian, Turkish, Arabic and Greek- like his father, is enormous in every aspect of his developing Turkish literature. Sultan Walad, who adorned his diwan with almost all the forms and shapes of classical poetry, also by using the muwashshah (acrostic) species gave the first examples of this species in Anatolia. The muwashshah (acrostic) odes in diwan are about; Alamaddin Kaysar, Majdaddin Ali bin Mohammad, Sharafaddin Ibn-i Hateraddin, Tajaddin Hosayn and Akmaladdin Moayyad Nahjevani. Keywords: Sultan Walad, Mavlavi Order, Ottoman Literature, Poetry, Muwashshah (Acrostic) AYDIN / Sultan Veled Divâni’nda Bulunan Muvaşşahlar 1. GİRİŞ Muhammed Bahâeddin Sultan Veled, 25 Rebiülahir 623/26 Nisan 1226 tarihinde Karaman/Larende’de dünyaya geldi. Hz. Mevlânâ’nın büyük oğludur. Mevlevîlikte yedi kutup olarak anılan -Sultanü’l-ulema Bahâeddin Veled, Seyyid Burhaneddin-i Muhakkık-i Tirmizî, Mevlânâ Celaleddin-i Rumî, Şemseddin-i Tebrizî, Şeyh Selahaddin-i Zerkub, Çelebi Hüsameddin, Şeyh Kerimüddin, Sultan Veled- yüce velilerin sonuncusudur. Şeyh Kerimüddin’in vefatından sonra posta geçerek irşat faaliyetlerine başladı ve Anadolu’nun çok farklı coğrafyalarına müritlerini gönderdi. Babasının fikir ve düşüncelerini, Feridun Nafız Uzluk’un tabiriyle “Mevlânâ’nın akval ve efalini” sistemli bir hale getirerek Harezm, Belh ve Horasan’dan kopan bu sesi bütün dünyaya ulaştırma gayretinde oldu ve Mevlevîliğe en büyük hizmeti yaptı. Uzun bir ömür süren ve Mevlevîliğe kurumsal bir hüviyet kazandıran Sultan Veled h. 712/1312 tarihinde vefat etti ve yerine oğlu Ulu Arif Çelebi posta oturdu. Veled mahlasını ihtiyar eden Sultan Veled oldukça velud bir şairdir. Mesnevi nazım şekli ile kaleme aldığı İbtidâ-nâme, Rebâb-nâme, İntihâ-nâme’nin yanında mensur olarak yazılan Maârif’i de Hz. Mevlânâ’nın eserlerinin adeta tetimmesi kabilindendir. Dört dilde Farsça, Türkçe, Arapça ve Rumca- manzumeler ihtiva eden divân, Sultan Veled’in ilmî, fikrî, edebî ve entelektüel şahsiyetinin genişliğini ortaya koyan mühim bir eserdir. Divân yaklaşık 13.000 beyit ve arûzun 31 bahrinde tasnif edilmiştir. Kaside, gazel, terci-i bend, terkib-i bend ve rubaîlerden müteşekkildir. Klâsik Türk edebiyatının kuruluş aşamasında, Anadolu’da şiir dili Farsça’dır. Bununla birlikte nazım şekilleri ve türleri bakımından Türk şiirine örneklik eden ilk eserler Mevlânâ Celaleddin-i Rumî’nin yapıtları ve sonrasında da oğlu Sultan Veled’in eserleridir. Hemen hemen bütün nazım şekli ve türlerinde tam ve mükemmel eserler veren bu iki şair, şekil ve tür açısından Anadolu klâsik Türk edebiyatının da banileri sayılabilirler. Sultan Veled’in Divânı oldukça zengin bir eserdir. Sultan Veled’in kaside ve gazellerinin önemli bir kısmı didaktiktir. Bu manzumelerde müritlerine tekke, tarikat ve tasavvuf erkânını talim eder. (Aydın ve Musiç, 2015: 7-8) Sultan Veled Divânı’nda beş adet Farsça muvaşşah kaside bulunmaktadır. Muvaşşah türü Anadolu’da ilk defa kendisi tarafından kullanılmıştır. İşte bu muvaşşah kasideler bu makalenin içeriğini teşkil eder. 2. MUVAŞŞAH’IN TANIMI VE EDEBİYATTAKİ YERİ Muvaşşahın günümüzde akrostiş şeklinde ifade edilmesinden dolayı sadece mısra başlarındaki harflerden isim çıkarma sanatı olarak algılandığı malumdur. Hâlbuki divân şiirindeki muvaşşah örneklerinde sadece mısraların ilk harflerinden değil mısranın ortasında ve sonunda yer alan harflerden de faydalanılmıştır. Şairlerimizin, muvaşşah yoluyla unvan, duâ ifadesi hatta bazen bir mısra veya beyit meydana getirdikleri gibi bu hüneri tarih düşürmede de kullandıkları görülmektedir. Bu bakımdan muvaşşahların farklı muhtevalara sahip olduğunu ifade etmeliyiz. Batı edebiyatlarında acrostiche, akrostichon, akrostic gibi kelimelerle karşılanan muvaşşah, Batı tesirindeki Türk edebiyatıyla birlikte akrostiş olarak dilimize girmiştir. Muvaşşaha göre daha dar bir anlam içeren akrostiş, manzumelerin mısralarının baş taraflarında gizlenen ifadeleri karşılayacak şekilde kullanılmaktadır. Buna karşılık divân şiirindeki muvaşşah örneklerinde, sadece mısraların ilk harflerinden değil mısranın ortasında veya sonunda yer alan harflerden de bir ifade veya isim gizleme yoluna gidilmiştir. Bu uygulama Batı edebiyatlarında farklı bir şekilde isimlendirilmiştir. Akrostiş mısranın ortasında olursa mezoştiş, sonunda yapıldığında ise telestiş adını almaktadır. Kısacası muvaşşahı, Batı edebiyatlarında akrostiş, mezoştiş ve telestiş gibi farklı isimlerle ifade edilen uygulamaların genel adı olarak nitelendirmek mümkündür. (Yekbaş, 2012: 2651-53) Muvaşşah, mısralarının ilk harfleri baştan sona doğru okunduğunda bir şahıs ismi çıkan şiire denir. Bu tarz şiir yazmaya tevşih denir. Bu terim bu anlamıyla Türk edebiyatına İran kaynaklarından girmiştir. Klasik belâgat kitaplarında tevşih, çoğu zaman irsâd için kullanılmış, Journal of Awareness, Cilt / Volume:4, Sayı / Issue:2, 2019 250 AYDIN / Sultan Veled Divâni’nda Bulunan Muvaşşahlar bazen de iki kafiyeli bir şiirin kafiyenin yardımıyla iki farklı vezinde okunabilmesine ad olarak verilmiştir. Bu hünerin Arapça kaynaklardaki adı tatrîz’dir. (Saraç, 2007: 307) [Bu söz sanatına,] eski Yunan ve Lâtin edebiyatlarında başvurulmuştur. Divân şi (...truncated)