Hz. Hamza’ya (R.A.) Mersiyeler

Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Aralık 2018 22(4): 2449-2463 Hz. Hamza’ya (R.A.) Mersiyeler Nevzat Hafis YANIK (*) Öz: Bu çalışmada Hz. Peygambere canı pahasına destek olan amcası ve sütkardeşi Hz. Hamza’nın Uhud savaşında şehit edilmesi üzerine onun için Hassân b. Sâbit, Ka’b b. Mâlik, Abdullah b. Ravâha ve kızkardeşi Safiyye’nin söylediği mersiye şiirleri ele alınmıştır. Mersiyeler Cahiliye dönemi kasidesinin birçok özelliğini taşımakla birlikte içerik olarak İslâmî dönemin özelliklerini yansıtmaktadır. Genelde Hz. Hamza’nın kahramanlığı, mertliği, yardımseverliği, Hz. Peygambere bağlılığı dile getirilmektedir. Gerek Bedir, gerekse Uhud savaşında düşman birliklerinin önde gelen savaşçılarını öldürdüğü vurgulanarak Müslümanlar teselli edilmekte ve düşmanlara boşuna sevinmemeleri gerektiği mesajı verilmektedir. Anahtar Kelimeler: Hz. Hamza, mersiye, Hassân b. Sâbit, Ka’b b. Mâlik, Abdullah b. Ravâha, Safiyye. The Elegy Poetry Written For Hz. Hamza Abstract: This study aims to examine the elegy poetry written for Hz. Hamza’s martyrdom in the battle of Uhud, who is Hz. Prophet’s milk-brother and uncle and who supported Hz. Prophet at the cost of his life, by Hassân b. Sâbit, Ka’b b. Mâlik, Abdullah b. Ravâha and his sister-in-law, Safiyye Safs. Although the elegies carry many features of the Jahiliye period, they also reflect the characteristics of the Islamic period. In these poems, Hz. Hamza’s heroism, courage, helpfulness, and his devotion to the Prophet are expressed in essence. It is emphasized that Hz. Hamza killed the leading fighters of enemy troops both in Bedir and in the battle of Uhud, and Muslims are being consoled by this emphasis, and also the message is given to the enemies that they should not rejoice. Keywords: Hz. Hamza, elegy, Hassân b. Sâbit, Ka’b b. Mâlik, Abdullah b. Ravâha, Safiyye. Makale Geliş Tarihi: 13.09.2018 Makale Kabul Tarihi: 20.12.2018 I. Hz. Hamza (r.a.) Ebû ‘Umâra Hâşim oğlu Abdulmuttalib oğlu Hamza (569 veya 570- 3/625) (Algül, Hüseyin, "Hamza", DİA,, XV, 500), Hz. Peygamberin (s.a.v.) amcası ve sütkardeşidir. Biyografisini anlatan kaynaklarda kendisine Allah ve Resulünün aslanı dendiği, oğulları ‘Umâra ve Ya‘lâ’dan dolayı hem Ebû ‘Umâra hem de Ebû Ya‘lâ künyeleri ile anıldığı ifade edilmektedir. Hz. Hamza bi‘setin ikinci yılında Müslüman olmuştur. Başka bir rivayette Hz. Peygamberin (s.a.v.) bi‘setinin altıncı yılında Erkâm’ın evine girişinden sonra Müslüman olduğu ifade edilmiştir. Hz. Peygamberden (s.a.v.) dört veya iki yaş büyük olduğu söylenmekte ise de Suveybe’den süt emdikleri ve sütkardeşi oldukları *) Prof. Dr. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arap Dili ve Edebiyatı Bölümü (e-posta: ) 2450 Nevzat Hafis YANIK ATASOBED 2018 22(4): 2449-2463 dikkate alındığında iki yaş büyük olduğu kanaati tercihe şayandır (Sufyân es-Sevrî, 1983, s. 294; İbn Abdi’l-Berr, 2002, s. 135-136). Müslüman Oluşu: Hazreti Hamza’nın (r.a.) Müslüman oluşu ile ilgili olarak kaynaklarda (bazı farklılıklarla) anlatılanlar onun Hz. Peygambere (s.a.v.) ne kadar candan bağlı olduğunu göstermesi açısından önemlidir. Ebu Cehil ve yandaşları Safâ’da Hz. Peygamberle (s.a.v.) karşılaştıklarında Ebu Cehil Hz. Peygambere (s.a.v.) ağır hakaretlerde bulunmuş ancak Resûl-i Ekrem ona cevap vermemiştir. Abdullah b. Cud’an et-Teymî’nin cariyesi Safâ’nın yukarısındaki evinden bu hakaretleri duymuştur. Çok geçmeden bir av dönüşünde yayını kuşanmış halde Kâbe’yi tavaf etmekte olan Hz. Hamza’ya o cariye şahit olduğu olayı olduğu gibi anlatmıştır. Bunun üzerine büyük bir öfkeye kapılan Hz. Hamza, bunun hesabını sormak üzere Kâbe’nin yakınında bulunan Kureyş’e ait mecliste yandaşlarıyla oturan Ebu Cehil’in yanına varıp tepesinde dikilerek elinde bulunan yay ile Ebu Cehil’i yaralamıştır. Yanında bulunan Kureyş’in ileri gelenleri Ebu Cehil’e yardımcı olmak üzere Hz. Hamza’nın üzerine yürümüşlerse de o şu sözleriyle Müslüman olduğunu ilan etmiştir: “Ben onun Allah’ın elçisi olduğuna ve söylediklerinin doğruluğuna şehadet ediyorum. Eğer doğru söyleyenler iseniz bana engel olun!” Ebu Cehil: Ebû ‘Umâra’yi kendi haline bırakın, zira ben onun yeğenine çirkin hakaretlerde bulundum” diyerek onları durdurmuştur. Hazreti Hamza’nın Müslüman oluşu Allah Resulüne (s.a.v.) büyük destek olmuş, Müslümanlar güç kazanmış ve Kureyşli müşriklerin bazı kötülüklerinden vazgeçmelerini sağlamıştır (İbn İshâk, 2004, I, 211-212; İbn Abdi’l-Berr, 2002, s. 135-136; Mâcid İbrâhîm, 2001, s. 9-12). Hazreti Hamza’nın Ebu Cehil’i yaralayıp Müslüman olduğu sırada onu hicveden bir şiir söylediği de kaydedilmektedir (İbn İshâk, 2004, I, 12). Bedir Savaşındaki Kahramanlığı: Hz. Hamza Bedir savaşına katılarak yiğitlik göstermiş ve şanı dillere destan olmuş bir kahramandı. Bu savaş başlamadan önce “Ant olsun ki, ya onların havuzundan su içeceğim, ya yıkacağım ya da uğrunda öleceğim” diye Müslümanlara tehditler savurarak ortaya çıkan el-Esved b. ‘Abdulesed elMahzûmî’yi öldürmüştü. Şeybe b. Rebî‘a, kardeşi Utbe ve oğlu el-Velîd’in teke tek vuruşmak için Müslümanlardan kendilerine denk olanları talep etmeleri üzerine Hz. Peygamber ‘Ubeyde b. el-Hars, Hz. Hamza ve Hz. Ali’nin çıkmalarını emretmişti. Hz. Hamza ve Hz. Ali rakiplerini bir çırpıda öldürmüşlerdi. En yaşlıları olan ‘Ubeyde yaralanınca onun rakibini de öldürüp kendisini Müslümanların safına taşımışlarsa da ‘Ubeyde kısa süre zarfında şehit düşmüştü. Bu savaşta Hz. Hamza Şeybe b. Rebî‘a’dan başka Kureyş’in bazı ileri gelenlerini de öldürmüştü (İbn Hişâm, 1990, II, 267; İbn Sa’d, 2001, II, 16; İbn Abdi’l-Berr, 2002, s. 136; Mâcid İbrâhîm, 2001, s. 16-17; İbn Seyyidinnâs, tsz.,I, 433). Hz. Hamza Bedir savaşının her aşamasında kahramanlığını göstermiş ve simgesi olan devekuşu tüyünü göğsüne takmış olarak Hz. Peygamberin önünde iki kılıçla savaşmıştı. Yine bu savaşta müşriklerin saflarını yararak sancaktarlarını bir kılıç darbesiyle yere sermiş, sağlı sollu hücumları ile onlarcasını öldürmüştü. Savaştan geriye kalan ve esir düşen müşrikler savaşın sonucunu belirleyen Hz. Hamza ve onun gibi cesaretle savaşan diğer kahramanların yiğitliklerini dillerinden düşürmemişlerdi (Mâcid İbrâhîm, 2001, s. 1718). Hz. Hamza’ya (R.A.) Mersiyeler 2451 Mekke müşriklerine oldukça ağır gelen bu durum, onların Hz. Hamza’ya karşı kinlerini arttırmış ve ondan intikam almaya karar vermişlerdi. Cübeyr b. Mut‘im’in kölesi Habeş asıllı Vahşî b. Harb’e Uhud Gazvesi’nde Hamza’yı öldürdüğü takdirde azat edileceğine dair söz verdiler. Hz. Hamza’nın ciğerini çiğneyeceğini ve organlarından yapacağı gerdanlığı boğazına takarak Mekke’ye döneceğini söyleyen Ebû Sufyân’ın karısı Utbe kızı Hind ise bütün takılarına ilâveten 10 altın vereceğini vadetti (İbn Hişâm, 1990, III, 34; Mâcid İbrâhîm, 2001, s. 21-23; Algül, DİA,, XV, 501). Hz. Hamza’nın Şehit Edimesi: Hz. Hamza, Uhud Gazvesinde de kahramanca savaşmış ve otuz bir kişiyi öldürmüştü. Hz. Peygamber’in uyarısına rağmen okçuların yerlerini terk etmesi yüzünden İslâm ordusu bozguna uğrayınca, “Ben Allah ve Resul’ (...truncated)