ARAPÇA LÜGATLER VE İNDEKS KİTAPLARI

The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication - TOJDAC ISSN: 2146-5193, October 2018 Volume 8 Issue 4, p.725-739 ARAPÇA LÜGATLER VE İNDEKS KİTAPLARI Dr. Mustafa AYDIN İstanbul Ayvansaray Üniversitesi, Türkiye ÖZ Bütün dillerde, lügat/sözlük çalışmalarının önemli yeri vardır. Arap dilinde de gerek dilin öğrenim ve öğretiminde ve gerekse başta Kur’ân-ı Kerim ve Hadis-i Şerif olmak üzere klasik metinlerin anlaşılması ve dili tespit etme yönünde yapılan sözlük çalışmaları, değişik başlıklar altında çok erken dönemde başlamıştır. İkinci hicri asrın başlarından itibaren geliştirilen farklı yöntemlerle aralıksız sürmüştür. Son dönemlerde yapılan indeks çalışmaları ile de iyice geliştirilmiştir. Çeşitli müellifler tarafından yazılan bu sözlük ve indekslerden bir kısmı telif edildiği tarihten günümüze kadar geçerliliğini sürdürmüş ve Arap Dili ve İslam bilimleri alanında çalışan her kesin baş ucu kitabı olmuştur. Bu makalemizde, bu sözlüklerden çok önemli gördüğümüz bazılarını ele alıp onları tanıttık, metotları, kullanma yöntemleri ve telif amaçları hakkında bilgi verdik. Bunları önce lügatler/sözlükler ve kelime indeksleri olarak ikiye ayırdık. Ardından da sözlükleri; son harf esasına göre tasnif edilenler ( es-Sihah, Lisânu’l- ‘Arab, Kâmûsu’lmuhît ve Tâcu’l- ‘arûs) ve ilk harf esasına göre tasnif edilenler (Esâsu’l-belâğa ve Misbâhu’l- münîr) olarak iki başlık altında tanıttık. Devamla da konularına göre tasnif edilen sözlüklere değinip önemlilerinin adlarını verdikten sonra, alanın en kapsamlı ve en mükemmel sözlüğü olan el-_Muhassas’ı tanıttık. Makalemizin ikinci bölümünü oluşturan “İndeks Kitapları” başlığı altında da el-Mu’cemu’l – Mufehres Li Elfâzi’l – Kur’âni’lKerîm ve el-Mu‘cem el – Mufehres li Elfâzi’l – Hadîs ve Miftâhu Kunûzi’s- Sunne hakkında bilgi verdik. Yine her biri alanının en önemli eserlerinden olan el-Mufredât ve Keşşafü Istılâhâti’l – Funûn ve’l- ‘ulûm’u da bu bölümün devamında tanıttık. Anahtar kelimeler: Lügat, Kâmûs, es- Sihâh, Lisânu’l- ‘Arab, Tâcu’l- ‘arûs, Esâsu’lbelâğa, Misbâhu’l- münîr, el- mu’cemu’l- müfehres, el-Müfredât ARABIC DICTIONARIES AND INDEX BOOKS ABSTRACT Dictionary studies have a significant role in all languages. As for Arabic language, dictionary studies conducted to understand classical texts, particularly Koran and Hadith, and to detect the language use go back to early periods of history. Those studies have been conducted continuously through different methods since the beginning of safar (the second month of Hijri calendar). Recent index studies have enriched the dictionary studies, as well. Some of those dictionaries and indices prepared by various authors have kept up-to-date since the date when they were first written, and they have become reference books for Arabic Language and Islam Sciences today. In this article, some significant ones of those dictionaries are handled to introduce. Furthermore, their system, methods of their usage and the purpose of their writing are touched upon. First, they are categorised as dictionaries and word indices. Afterwards, dictionaries are also categorised as the ones classified according to the last letters (es-Sihah, Lisânu’l- ‘Arab, Kâmûsu’l- muhît and Tâcu’l- ‘arûs) and the ones classified according to the first letters (Esâsu’l-belâğa and Misbâhu’lmünîr). Moreover, dictionaries classified according to their content are touched upon and the most significant ones are introduced. Lastly, el-_Muhassas, as the most comprehensive and brilliant dictionary, are introduced. At the second part of the article, under the title of “Index Books”, it has been given information regarding el-Mu’cemu’l – Mufehres Li Elfâzi’l – Kur’âni’l-Kerîm and el-Mu‘cem el – Mufehres li Elfâzi’l – Hadîs veMiftâhu Submit Date: 10.04.2018, Acceptance Date: 25.07.2018, DOI NO: 10.7456/10804100/011 Research Article - This article was checked by Turnitin Copyright © The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication 725 The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication - TOJDAC ISSN: 2146-5193, October 2018 Volume 8 Issue 4, p.725-739 Kunûzi’s- Sunne . Two of the most important works in that field, el-Mufredât and Keşşafü Istılâhâti’l – Funûn ve’l- ‘ulûm’u, are introduced as well in this part. Keywords: Dictionary, Kâmûs, es- Sihâh,Lisânu’l- ‘Arab, Tâcu’l- ‘arûs, belâğa, Misbâhu’l- münîr, el- mu’cemu’l- müfehres, el-Müfredât…. 1. Esâsu’l- LÜGATLER Arapça’da çok çeşitli lügatler/sözlükler telif edilmiş olmakla birlikte, biz burada sadece günümüze kadar gelmiş, harf esasına göre/alfabetik ve konularına göre tasnif edilenlerden en önemlilerini inceleyeceğiz. A. Harf Esasına Göre Tasnif Edilen Lügatler Bu tür lügatler, aranacak kelimenin anlamlı en küçük lafız haline getirilmesi esasına göre tasnif edilmişlerdir. Bu da o kelimeyi aslı olan üç harfe indirgemek suretiyle ْ kelimelerini bu tür lügatlerde aramak sağlanmıştır. Örneğin ( ‫ اﻟ ُﻤﺠﺎھﺪة‬،‫ اﻟﺠﮭﺎد‬،‫ اﻻﺟﺘﮭﺎد‬،‫)اﻟﺠﮭﺪ‬ istediğimizde öncelikle bu kelimeleri asılları olan (‫ )ﺟـ ھـ د‬köküne indirgedikten sonra bu lügatlere başvurmalıyız. Harf esasına göre tasnif edilen lügatler son harf ve ilk harf olmak üzere iki ayrı esas üzere hazırlanmıştır. 1. Son Harf Esasına Göre Tasnif Edilen Lügatler Son harf esasına göre lügat hazırlama aynı harfle son bulan kelimeleri aynı bölümde toplama esası üzerine tasnif edilmiştir. Arap alfabesinde 28 harf olduğundan bu tür lügatler de 28 bölüme ayrılmıştır. İlk bölümde sonu hemze (‫ )أ‬ile biten kelimelerle başlar, ardından alfabetik olarak be, te… ( ... ‫ ث‬،‫ت‬،‫ )ب‬ile devam eder. Ancak lügatlerin çoğu son bölümde (bâb) ya (‫ )ي‬ve vavı (‫ )و‬tek bir bab halinde düzenlemişlerdir. ْ kelimelerini de dal (‫)د‬ Yukarıda verilen bilgilere göre ( ‫ اﻟ ُﻤﺠﺎھﺪة‬،‫ اﻟﺠﮭﺎد‬،‫ اﻻﺟﺘﮭﺎد‬،‫)اﻟﺠﮭﺪ‬ bölümünün/babının cîm() kısmında/faslında aramamız gerekmektedir. Aynı şekilde ( ‫ اﻟﻤﻌﺎودة‬،‫ اﻟﮭﺎد‬،‫ اﻟﺤﺎ ّد‬،‫ اﻟﺤﻤﺪ‬، ‫ )اﻟ َﻌﺎدة‬kelimelerini de dal (‫ )اﻟﺪﱠال‬bölümünde ve hâ (‫ )ح‬faslında aramamız gerekmektedir. Zira tüm bu kelimelerin hepsinin son harfi dal (‫ )اﻟﺪﱠال‬dır. Son harf babı, birinci harfte faslı oluşturur. (‫ اﻻﻧﺜﯿﺎل‬،‫ اﻹﺑﻞ‬،‫ اﻟﻔﺼﻞ‬،‫ )اﻻﺣﺘﻤﺎل‬kelimelerini ise lâm (‫ )اﻟﻼم‬bölümünde aramamız gerekmektedir. Aynı bölümdeki kelimeler ise ilk harf esasına göre fasl başlığı altında tasnif edilmişlerdir. Her bölümde hece tertibi esas alınarak 28 kısma ayrılmıştır. Dal (‫)اﻟﺪﱠال‬ bölümünün 1 nci kısmı hemze (‫ )أ‬sonu ise yâ (‫)ي‬dır. (‫ )اﻟﺴﻌﺎدة‬kelimesini aramak istediğimizde dal (‫ )اﻟﺪال‬bâbının/bölümünün ve sin (‫ )اﻟﺴﯿﻦ‬faslına/kısmına bakmamız gerekir. (‫ )اﻟﺤﻤﺪ‬kelimesini aramak istediğimizde de dal (‫ )اﻟﺪﱠال‬babının ha (‫ )اﻟﺤﺎء‬faslına bakmamız gerekmektedir. Buna ilave olarak aynı bölümdeki kelimeler hece sistemi ile ikinci harf esasına göre de dizilmişlerdir. Örneğin dal (‫ )اﻟﺪﱠال‬bölümünün sin (‫ )اﻟﺴﯿﻦ‬faslında, (‫ )ﺳﺠﺪ‬kelimesinin (‫)ﺳﺪد‬ kelimesinden önce geldiğini görürüz. Bunların her ikisi de (‫ )ﺳﻌﺪ‬kelimesinden önce bulunurlar. Çünkü (‫ )ﺳﺠﺪ‬kelimesinin ikinci harfi (‫ )اﻟ (...truncated)