Tek Dilli ve İki Dilli Sözlükler (Arapça-Türkçe)

Tek Dilli ve Đki Dilli Sözlükler (Arapça-Türkçe) Yrd. Doç. Dr. Ferhat YILMAZ* Doç. Dr. Tahsin DELĐÇAY∗∗ Atıf / ©- Yılmaz, F- Deliçay, T. (2011). Tek Dilli ve Đki Dilli Sözlükler (Arapça-Türkçe), Çukurova Üniversitesi Đlahiyat Fakültesi Dergisi 11 (2), 63-85. Özet- Bu çalışmada Arapçadan-Arapçaya ve Arapçadan-Türkçeye tek dilli ve iki dilli sözlüklerin tanıtımı ele alınmıştır. Arapça sözlüklerin ortaya çıkışı ve geçirdiği dönemlere temas edilmiştir. Arapçadan-Arapçaya sözlüklerin tasnifi yapılmış ve sözlükler bu başlıklar altında incelenmiştir. Ayrıca Arapçadan-Türkçeye sözlükler ele alınmıştır. Anahtar Kelimeler- Sözlük, lügat, kâmus, mu‘cem, sözlük bilim, Arapça, Türkçe. §§§ Giriş Cahiliye döneminde Arapların sözlük telifi ile uğraştıklarına dair herhangi bir bilgi yoktur. Sözlükçülüğe dair ilk çalışmalar Đslamî dönemde Kur’ân-ı Kerim ve hadis-i şerifleri anlama gayretiyle başlamıştır. Kur’ân’da garip, nadir ve anlamı Araplara yabancı gelen pek çok kelime ve hadislerde de Arapların daha önce hiç kullanmadığı ve duymadığı lafızlar vardı. Bütün bunlar, Kur’ân ve hadisi anlama gayreti içinde olan Müslümanları harekete geçirdi. Böylece Araplar Ğarîb’ul-Kur’ân ve Ğarîbu’l-Hadîs isimleriyle şöhret kazanmış Kur’ân ve hadis içerisindeki garib kelimeleri anlamaya yönelik ‘mevzuî (konulu) lügat de * Çukurova Üni. Đlahiyat Fak. Arap Dili ve Belâğatı, e-posta: ∗∗ Bozok Üni. Đlahiyat Fak. Arap Dili ve Belâğatı, e-posta: Yrd. Doç. Dr. Ferhat YILMAZ- Doç. Dr. Tahsin DELĐÇAY denilen teliflere başladılar. Bu çalışmaların kaynağını da bedevî Arapların kullanmış olduğu dil ve özellikle şiir dili oluşturuyordu. Kur’ân’a ait garip lafızların anlaşılmasına yönelik Arap sözlükçülüğünün başlangıcı sayılan ve bu çalışmaların ilki kabul edilen eser, Đbn Abbâs (ö. 68/687)’ın Ğarîbu’lKur’ân’ıdır. Daha sonra yazılan eserler Đbn Abbâs’ı takip etmişlerdir. Bunlar; Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd el-Ferrâ’ (ö. 207/822)’nın Me‘âni’l-Kur’ân’ı, Ebû Ubeyde (210/825)’nin Mecâzu’l-Kur’ân’ı, Ebû ‘Abdirrahmân ‘Abdullâh b. Yahyâ b. el-Mubârek el-Yezîdî (ö. 237/851)’nin Ğarîbu’l-Kur’ân ve tefsîruh adlı eseri, Đbn Kuteybe (ö. 276/889)’nin Te’vîlu Muşkili’l-Kur’ân’ı ve Ğarîbu’l-Kur’ân’ı, Ebû ‘Ubeyd Ahmed b. Muhammed el-Herevî (ö.401/1011)’nin Kitâbu’l-ğarîbeyn fi’l-Kur’ân ve’l-Hadîs’i, er-Râğıb el-Đsfehânî (ö.502/1108)’nin el-Mufredât fî ğarîbi’l-Kur’ân’ı, Muhammed b. Ebî Bekr er-Râzî (ö.666/1267)’nin Tefsîru ğarîbi’l-Kurâni’l-‘azîm adlı eserleridir.1 Hadislerde geçen garip lafızların anlaşılmasına yönelik çalışmalar ise Ebû ‘Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm el-Herevî (ö. 224/838)’nin Ğarîbu’l-Hadîs’i, Đbn Kuteybe (ö. 276/889)’nin el-Kâsım b. Sellâm’ın eserine almadığı garip kelimeleri konularına göre tasnif ettiği Ğarîbu’l-Hadîs’i, Ebû Süleymân Hamd b. Muhammed el-Hattâbî (ö.388/998)’nin Ğarîbu’l-Hadîs’i, Ebu’l-Kâsım Cârullâh ez-Zemahşerî (ö. 538/1143)’nin el-Fâ’ik fî ğarîbilHadîs’i ve Mecduddîn Ebu’s-Se‘âdât b. el-Esîr el-Cezerî (ö. 606/1209)’nin en-Nihâye fî ğarîbi’l-Hadîs adlı eserleridir.2 Ebû Mâlik ‘Amr b. Kirkire (ö. 863), Ebû ‘Amr eş-Şeybânî (ö. 821), el-Esma‘î (ö. 831), Ebû Zeyd el-Ensârî (ö. 830) gibi dilcilerin çöllere giderek ya da şehir merkezlerindeki bedevî Araplarla temas kurarak derledikleri lafızları, Kitâbu’l-hayl, Kitâbu’l-ibil, Kitabu’lhaşarât gibi kitaplarda konularına göre bir yerde toplamaları, sözlükçülüğün ikinci aşamasını oluşturur. 1 2 64 Kenan Demirayak- M. Sadi Çögenli, Arap Edebiyatında Kaynaklar, Erzurum 1995, s. 111-112; Ali Cüneyt Eren, “Arapça Alfabetik Sözlüklerin Tanıtımı”, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, C. 9, S. 1, 2009, s. 131. Ğarîbu’l-Hadîs ile ilgili çalışmalar için bkz. Abdülkadir Palabıyık, Ğarîbu’l-Hadîs Nevinin Doğuşu ve Abdulgâfir b. Đsmail’in el-Mufhim li şerhi ğarîb Sahih-i Muslim Adlı Eseri, Đzmir 1997; Kenan Demirayak- M. Sadi Çögenli, Arap Edebiyatında Kaynaklar, s. 111-112; Ali Cüneyt Eren, “Arapça Alfabetik Sözlüklerin Tanıtımı”, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, s. 131. Tek Dilli ve Đki Dilli Sözlükler (Arapça-Türkçe) Sözlükçülüğün üçüncü ve son aşamasını ise Halil b. Ahmed b. ‘Amr b. Temîm elFerâhidî (ö. 170/786) tarafından telif edilen Kitâbu’l-‘ayn ile başlayan3 ve aşağıda anlatılacağı üzere kelimelerin tertibinde belirli bir metot takip edilen eserlerin telifi oluşturur. Daha sonra telif edilen sözlük çalışmalarında ise farklı metotlar takip edilmiştir. Bu çalışmada önce Arapçadan-Arapçaya, sonra da Arapçadan-Türkçeye (Osmanlıca) olan belli başlı sözlükler ele alınmıştır. 1. TEK DĐLLĐ (ARAPÇADAN-ARAPÇAYA) SÖZLÜKLER Arapça sözlükler, mevzuî ve alfabetik olmak üzere ikiye ayrılır. Dini literatüre dair lafızları açıklamak amacıyla başlayan sözlükçülük, önce Kur’ân, hadis ve fıkıhtaki garip kelimelerle, sonra Kitâbu’l-ibil, Kitâbu’l-hayl… başlıklı çalışmalarla müstakil konuları, daha sonra da tek konu yerine pek çok konuyu bir kitapta ele alan çalışmalarla, mevzuî (konulu) sözlükçülüğü oluşturur. Belli bir metot takip edilerek dilin müfredatının ortaya konduğu ve ilk örneğini Halil b. Ahmed’in kaleme aldığı Kitâbu’l-‘ayn türü sözlükler de alfabetik sözlükçülüğü oluşturur. 1.1. Mevzuî (Konulu) Sözlükler 1.1.1. Kur’ândaki Garip Lafızları Açıklamayı Amaçlayan Eserler Đbn Abbâs, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd el-Ferrâ’, Ebû Ubeyde, Ebû ‘Abdirrahmân ‘Abdullâh b. Yahyâ b. el-Mubârek el-Yezîdî, Đbn Kuteybe, Ebû ‘Ubeyd Ahmed b. Muhammed el-Herevî, er-Râğıb el-Đsfehânî, Muhammed b. Ebî Bekr er-Râzî gibi âlimler tarafından Ğarîbu’l-Kur’ân, Meâni’l-Kur’ân, Mecâzu’l-Kur’ân gibi isimlerle pek çok eser telif edilmiştir. Bunlardan el-Ferrâ’nın Me‘âni’l-Kur’ân’ı Fatiha’dan Nâs sûresine kadar olan sûreler içerisindeki garip lafızları izah eder. Sadece Kur’ân lafızlarını ele alan er-Râğıb elĐsfehânî’in el-Mufredât’ı da Kur’ân, hadis ve şiirlerden şevahid getirir. Bu eser, Kur’ân ilimleriyle uğraşanlar için çok önemli bir kaynaktır.4 3 4 Kenan Demirayak- M. Sadi Çögenli, Arap Edebiyatında Kaynaklar, s. 112. Bkz. Ebû Zekeriyyâ Yahya b. Ziyâd el-Ferrâ, Meâni`l-Kur`ân, I-III, 2. Baskı, Âlemu`l-Kütüb, Beyrut 1980; Hüseyin b. Muhammed er-Ragıb el-Đsfehanî, el-Müfredât fî ğarîibi’l-Kur’ân, Kahraman Yayınları, Đstanbul, 1986. 65 Yrd. Doç. Dr. Ferhat YILMAZ- Doç. Dr. Tahsin DELĐÇAY 1.1.2. Hadislerdeki Garip Lafızları Açıklamayı Amaçlayan Eserler el-Herevî, Đbn Kuteybe, el-Hattâbî, ez-Zemahşerî, el-Cezerî gibi âlimler bu metotla eserler telif etmiştir. ez-Zemahşerî’nin el-Fâ’ik fî ğarîbil-Hadîs’i bir hadis sözlüğüdür. Hadisle ilgili garip kelimeleri alfabetik olarak açıklayan en önemli eserlerdendir. el-Cezerî’nin en-Nihâye fî ğarîbi’l-Hadîs adlı eseri de kendinden önceki dönemlerde Ğarîbu’l-Hadîs alanındaki eserlerden istifade edilerek yazıldığı için muhteva ve metot açısından bu alandaki eserlerin en mükemmeli ve yararlanması en kolay olanıdır.5 1.1.3. Fıkıhla Đlgili Terimleri Açıklamayı Amaçlayan Eserler Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed el-Ezherî el-Herevî’nin ez-Zâhir fî ğarîbi elfâzi’ş-şâfi‘î’si, Ebû Hafs ‘Umer b. Muhammed b. Ahmed b. Đsmail en-Nesefî’nin (...truncated)