ALİ ŞİR NEVAYİ, YAŞAMI, EDEBİ KİŞİLİĞİ VE ESERLERİ

.....cA....~Ü....T ....u"" .. ruık.iyuıa .. .... t aALlraIlil5ıuhLlrm ..awl.AJarul....E....D,.,5twit.üsi1.LULlnlo<leu.r~l'iLOJsi .. ....... Şa...yu.1.... 19"'-&E....rz""'lwır....u... mı.....ı.ı201Uo0...2 --=-1 09- ALİ ŞİR NEV AYİ, YAŞAMı, EDEBİ KİşİLİCİ VE ESERLERi' Dr. Sedat ADIGÜZEL"" ÖZET Ali Şir Nevayı, 15. yüzyıl Türk çağatay Edebiyatı'nın en önemli şairlerinden biridir. Değerli bir devlet adamıdır. Eserlerinde Türkçe'ye büyük bir önem vermiş ve Türkçe'nin dönemin edebı dili olmasına çalışmıştır. Ali Şir Nevayl'nin divanlanyla birlikte otuza yakın eseri bulunmaktadır. . k çagatay Edebiyatı'nın en büyük şair ve alimlerinden bir olan Ali Şir evayi,9 Şubat 1441 'de Herat'ta dogmuştur. Uygur Türklerinden olan Neviiyi, Kiçkine Bahşı olarak da bilinen Gıyasettin Kiçkine'nin oğludur. Şahruh'un ölümü üzerine küçük yaşlarda Heraftan ayrılmak zorunda kalmış ve çocukluğunun bir dönemini Irak'ta geçirmiştir. 1452 yılında Sultan Ebulkasım Babür'ün Horasan'a hakim olmasıyla birlikte Kiçkine Bahadır Horasan'a döner, babasıyla gitmeyen Neviiyi, Herat'ta kalır. Neviiyı. Hüseyin Baykara ile birlikte Meşhed ve Semerkand gibi devrin önemli ilim merkezlerinde dönemin ileri gelen alimlerinden dersler alarak yetişir. Babasının ölümünden sonra Herat'a dönen Neviiyi, Ebu Sait Mirza'ya hizmet etmiştir. Hüseyin Baykara 1469 yılında Horasan'a hakim olunca Neviiyi, Baykara'nın sarayında mühürdarlık görevine getirilir. Devlet görevinde vezirliğe kadar yükselir. Ali Şir Neviiyi, devlet görevinde bulunduğu süre içerisinde yaptığı işlerle ne kadar önemli bir devlet adamı olduğunu gösterir. Devlet adamlığı Neviiyi'nin, şairliği kadar önemli bir yönüdür. Baykara'nın sarayında ilk büyük hizmeti vergiler yüzünden çıkan isyanı aldığı tedbirlerle önlemesi olur. ı Neviiyı'nin, Hüseyin Baykara için yaptığı en büyük fedakarlık Yadigar Mehmet olayının sona erdirilmesinde olur. Neviiyı, büyük cesaret örneği gösterip Yadigar Mehmet'i yakalayarak Hüseyin Baykara'ya teslim eder? Devlet görevinde bulunduğu süre içerisinde devletten maaş almaz. Herat'ın mimarisine önemli katkılarda bulunur. "O kadar ki, resmi görevde bulunduğu halde devletten maaş Bu makale. Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi tarafından düzenlenen "Ölümünün 500. Yılında Ali Şir Nevay," ad lı panelde bildiri olarak sunulmuştur. •• Atatürk Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fak., Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatıarı Bölümü. ı Ali Şir Nevayı mad. ,Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi -Devriler, İsimler, Eserler, Terimler-, C.7, Dergah Yayınları, İstanbul 1990, s.37. ı Agah Sırrı Levend, Ali Şir Neviiyı Hayatı, Sanatı, Kişiliği, C.L, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1965, s.35 -110- S. Adıgüzel; Ali Sir Neyliyi. Yaşamı. Edebi Kjşj!jei ve Eserleri almamış, sırası düştükçe devlete yardım etmiş; bir mahalle, bir cami ve medrese, bir tekke ve hastane, bir hafız yetiştinne merkezi yaptınnış ve bu müesseselere büyük mülk vakfetmiştir.,,3 Devlet görevindeyken haksızlıklara karşı verdiği mücadelelerden dolayı birçok düşman kazanan Neviiyi, düşmanlarının uğraşları sonucu devlet görevinden alınarak Herat dışına çıkarılmıştır. 1490 yılında devlet görevlerinin hepsinden ayrılarak Herat'a dönen Neviiyi, eskisinden daha fazla ilgi görür. Ali Şir Neviiyi, Esterabad seferinden dönen Hüseyin Baykara'yı karşılamaya gittiğinde 3 Ocak 1501 yılında vefat eder. "Ali Şir'in ölümü üzerine Herat'ta resmi yas tutulmuş ve bizzat hükümdarın başkanlığında verilen Türk usulü 'aş' (yuğ yemeği), Herat tarihinde benzeri görülmeyen bir hadise olmuştur.,,4 İlıni ve Edebi Şahsiyeti Neviiyi büyük şair, alim ve sanatkarların yaşadığı bir yer olan Herat'ta küçük yaşta şiir yazmaya merak salmış. Çok küçük yaşlarda gazeller yazmaya başlamıştır. Bu merakın sebebini yaşadığı çevrede ve aile ortamında aranmalıdır. s Babası evinde şairleri toplayan, hece vezniyle şiirler yazan birisidir. Aynı şekilde Neviiyi'nin dayıları da şairdir. Molla Cami, Hatifi, Hüseyin Kaşifi, Devlet Şah gibi bir çok ünlü şair ve sanat adamı Neviiyi'nin yetişmesine katkıda bulunmuşlardır. Çocuk denecek yaşlarda devrinin büyük şairleriyle mektuplaşmış ve yaşının çok üstünde anlaşılması zor olan Feridüd-din-j Attar'ın Mantıkut Tayr'ını elinden bırakmamıştır. Molla Cami gibi devrin büyük sanatkarıyla iyi bir dostluk kunnuştur. Molla Cami'nin ölümü şairi derinden sarsmıştır. Bu ortamda yetişen Ali Şir Neviiyı büyük devlet adamlarının da himayesini gönntiştür. Bu şekilde büyük şair ve sanatkarlar arasında yetişen Neviiyi eserleri, ilim ve fikir alanındaki düşünceleri ile dönemin ileri gelen ideal ve örnek insanı olmuştur. Ali Şir yetişmiştir. Şair Şir Neviiyi, ilk şiirlerini Farsça yazmıştır. Neviiyi'nin ilk gençlik Farsça şİİr yazması döneminin eğilimleri göz önüne alındığında oldukça tabiidir. Neviiyi, Farsça'nın yanında Arapça'nın da bütün inceliklerine vakıftır. Daha soma eserlerini Türkçe yazmıştır. "Neviiyi, bunu 'şuur sinnine kadem' koyduğunda Türkçe yazmaya başladığını açıklamaktadır.,,6 Türkçe şiirleriyle ve samimi bir Türkçü ve Türkçeci olarak Türk kültürüne büyük hizmetlerde bulumnuştur. Ali yıııarında Ali Şir Neviiyi Türkçe'nin Farsça'ya karşı üstün bir dilolduğunu savunuyordu. Muhakemetü'l Lügateyn' de Türk dilinin özelliklerini ve zenginliklerini sıralar. Neveıyi Türkçe'nin kelime hazinesiyle yapısındaki zenginliği, şekillerin Toker Yayınları Edebi Heyeti, çagatay Edebiyatı ve Ali Şir Neviiyi, Toker Yayınları, İstanbul 1986, s.92. 4 Toker Yayınları Edebi Heyeti, Age., s.93. 5 Agah Sım Levend, Age., s.48. 6 Agah Sım Levend, Age., s.51. 3 .....eıA......ı.ıÜ....Il.JülLlr:.a.kIU'Y.ilJatuAı.ır:;ı.a~şt1llrJllmLllaJl.lIaJ:JrıuE:..ıinı.ıiştjw·tw.ljş:i.LjluD.!le;ı:n~ıi~şi....iS:ıllal,tYLI ıLı9~EruzjJj,uı:ıruUlmıı....ıo2lLlQQIı.o2,-- kullanılışındaki özellikleri kolaylığı beş yüz yıl önce fark etmiş, kendi ---=.ııı- imkanlarıyla bu açıklamaya çalışmıştır. "Bütün Divan şairlerimiz gibi o da klasik İran edebiyatının biçim ve muhteva benimsemiş olmakla birlikte, eserlerine Türk hayatından levhalar yerleştirmek, şiirlerinde tamamen milli ve mahalIi motifler; deyim, terim ve mecazlar kulIanmak suretiyle bu edebiyattan ayrılarak daima orijinal1iğini muhafaza etmiştir.',7 unsurlarını Nevayı, eserlerinde belli bir ideali savunmuştur. Neviiyi'nin ideali Türk Dilini etkisinden kurtarmak ve Türkçe'yi layık olduğu yere getirmektir. Türk Edebiyatındaki dağınıklığa bir son verme amacı vardır. "Bu ülküsünü Lisanü't Tayr'da şu beyitle açıklar: Farsça'nın Türk namııda çü tartı pm ın alem Eyledim ol memleketni bir kalem"s Neviiyi'in eserlerinin bir başka güzeJIiği de eserleri günlük hayatın tiplerine, tarihi olaylara sık sık rastlanmasıdır. Şairin bu özelliği bilhassa divanında ve Hamsesinde açıkça görülür. Hamsesinde yer alan İran kaynaklı hikayeleri Türk ruhuna uygun hale getirir. Kahramanlarını tamamen Tilrkleştirir. Ali Şir Neviiyi'nin Hamse'si çağdaşı olan diğer şairlerin hamselerinden bu özel1iğinden dolayı üstün tutulmaktadır. Anlaşılacağı gibi Ali Şir Neviiyi Türkçe'yi sanat dili hali (...truncated)