Türkiye'de Tarımsal Kalkınma Kooperatiflerinin Gelişimi ve Başarı Koşulları

51 TÜRKİYE'DE TARIMSAL K A L K I N M A KOOPERATİFLERİNİN GELİŞİMİ V E BAŞARI KOŞULLARI Dr. Şenol ERDOĞAN* I - GRİŞ : 1990 Yılı genel nüfus sayımı sonuçlarına göre ülke nüfusumuzun % 41'ine teka bül eden yaklaşık 24 müyon insanımız kırsal alanda yaşamaktadır. 1991 Yılında D.Î.E. tarafından yapılan genel tarım sayımının geçici sonuçlarına göre ülkemizde mevcut 4,041.818 tanm işletmesinin % 96, 37'sinde bitkisel üretim ve hayvancılığın birlikte ya pıldığı, % 3.63'ünde ise sadece hayvancılığın yapıldığı tesbit edilmiştir. Ülkemizde k i işletmelerin büyük bir çoğunluğunu işletme büyüklüğü açısından küçük aile işletmeleri teşkil etmesine rağmen, işlenen arazilerin Önemli bir bölümü orta ve büyük işletmeler tarafından kullanılmaktadır. İşletmelerimizin % 82.3'ünü teşkil eden 100 dekardan küçük işletmeler toplam alanın % 41.3'ünü işlerken, % 17.7'yi teşkil eden 100 dekardan büyük araziye sahip işletmeler ise toplam alanın % 58.7'sini işlemektedir ler. 100 dekardan küçük araziye sahip işletmelerin ortalama büyüklüğü 31 dekar iken, 100 dekardan büyük işletmelerin ortalama büyüklüğü ise 207 dekardır. Buna göre; Ülkemizde küçük işletmeler sayıca hakim durumda olmalarına rağ men işlenen arazinin çoğunluğunu orta ve büyük işletmelerin işlediği bir tarımsal yapının mevcut olduğu gözlenmektedir. Bu tarımsal yapı sebebiyle çoğu işletmelerde girdi kulla nımı ve tarımsal teknoloji seviyesi yetersiz, faktör verimliliği düşük kalmaktadır. Bu se beple de çiftçilerin büyük bir bölümü yeterli seviyede gelire sahip olamamaktadır. (*) T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Müşteşar Yardımcısı 52 Küçük işletmeler tanında verimliliği arttırma ve ürettiği ürünleri değerlendirmede sermaye imkanlarından yoksun olduğu gibi ürünlerin satışında da pazara etkili olama maktadır. Bu durum, işletmelerin pazar etkinliğini engellediği gibi pazarlama maliyetle rinin artmasına sebep olmaktadır. Küçük işletmelerin elde ettiği ürünlerin pazar fiatı, mahalü tüccarlar tarafından mevsimlere, arz ve talep durumuna göre belirlenmektedir. Bu duruma rağmen küçük işletmelerin kooperatifler bünyesinde bütünleşmeleri halinde, yukarıda belirtilen dezavantajları ortadan kalkarak iç ve dış piyasalarda rekabet gücüne sahip ekonomik ölçekli işletmeler haline gelebilmeleri mümkün olmaktadır. Kooperatifçilik özellikle kırsal alanda dağınık, düzensiz imkanları birleştiren, ge liştiren ve güçlendiren, milli nitelikler kazandıran mükemmel bir dayanışma aracıdır. Küçük işletmelerin tarımsal girdi ve kredi ihtiyaçlarının zamanında ve en uygun şartlarla temin edilmesi, ürettikleri ürünlerin değerlendirilerek en uygun fiyatla satışının sağlanması ve dolayısıyla bu işletmelerin ülkemiz ekonomisinde önemli birer varlık hali ne gelebilmesi için tarımsal amaçlı kooperatiflerin etkili bir biçimde geliştirilmesi gerek mektedir. Kişilerin kendi hür iradeleri, müşterek imkan ve kaynakları ile, ortak faydalar sağlamak maksadıyla emek ve sermaye birliği yaptığı bir ortaklık şekli olan kopoeratifler, özellikle tanın kesiminde önemli bir teşkilatlanma şekli olarak kabul edilmektedir. Nitekim, Kooperatifçiliğimizin geliştirilmesi yıllık ve 5 yıllık kalkınma planlanmızda ilke olarak benimsendiği gibi 1961 Anayasasında ve Mevcut Anayasamızın 171. Maddesinde de kooperatifçiliğimizin geliştirilmesi hususu yer almış bulunmaktadır. Ayrıca, Hükümet Programında da özet olarak; Kooperatifçiliğin teşvik edüeceği, kooperatiflerin yeniden düzenlenmesi ve kurumsallaşmasının gerçekleştirileceği hüküm leri yanında "Tarım Üreticilerinin kurduğu Kooperatifler ve Üst Birlikleri ile Bunlann Sahip Olduğu Tesis ve İşletmelerin Gerçek Sahibi olan Üreticiler Tarafından İşletmeleri nin Sağlanacağı" Hükmü yer almaktadır. Serbest piyasa ekonomisi kurum ve kurallarının hakim olduğu ülkelerde, kalkın manın gerçekleştirilmesinde, temel ekonomi politikalarının uygulanmasında değişik or ganizasyonlar faaliyet göstermektedirler. Bu organizasyonlar içinde, devlet sektörü ile özel teşebbüslerin yanında, fertlerin güçlerinin sınırlı olmasından dolayı ortak menfaatle rin korunması ve ekonomik problemlerin çözümlenmesi için kendi hür iradeleri ile kur dukları kooperatiflerin Önemli yeri olmaktadır. Nitekim gelişmiş ülkeler, daha 19. yüzyı lın ortalarında kooperatifçiliği ülkelerinin kalk)ndırılması için bir araç olarak görmüşler ve kooperatifçiliğm gelişip yaygınlaştırılması için her türlü çabayı sarf etmişlerdir. Bilindiği üzere Türkiye Ekonomisi serbest piyasa ekonomisi esaslanna göre yö netilmektedir. Ülkemiz Ekonomisinde kooperatifleri piyasa sistemini işler haline getir mek üzere bir araç olarak kullanmak özellikle günümüzün ihtiyaçlarına tamamen uygun düşmekte ve uygulanan ekonomik politikaya yardımcı olunmaktadır. Bu itibarla, kalkın ma hareketimiz içinde kooperatif işletmelerinden önemli katkılar beklenmektedir. 53 I I - TARIMSAL KALKINMA KOOPERATİFLERİNİN GELİŞİMİ VE BUGÜNKÜ DURUMU : 1- TARIMSAL KALKINMA KOOPERATİFLERİ İLE İLGİLİ ÖNCEKİ UYGULAMALAR Ülkemizde tarımsal amaçlı kooperatifçiliğin ilk defa 1863 yılında Memleket San dıklarının kurulması ile başladığı, daha sonra kendi kanunlarına göre Tarım Kredi ve Ta nın Satış Kooperatiflerinin kurulduğu, 1950 yılından sonrada Ticaret Kanunun hükümle rine göre Pancar İstihsal, Çay İstihsal ve Toprak-Su Kooperatifler in in kurulduğu görül mektedir. Ancak buraya kadar konu edilen kooperatifler Devletin müdahalesi ve kontro lü ile geliştirilen bir hareket olarak görülmektedir. Esas arzu edilen tabandan gelen hareketle başlayan kooperatifçilik ilkelerine uy gun olarak kendi kendine yardım ve idare esasına göre çalışan gönüllü kooperatifçtiliktir. Bu gelişme ilk defa 1964 yılında çok amaçlı Köy Kalkınma Kooperatiflerinin kurulma sıyla başlamıştır. O sıralarda neden çok amaçlı koporetiflerin kurulması yoluna gidümiştir; bu hususu yeri gelmişken izah etmek faydalı olacaktır. Ülkemiz tanmında polikültür karakter hakimdir. Çiftçimiz geçimini tek bir bitki veya yalnızca hayvancılıktan sağlamak yerine çok yönlü faaliyette bulunarak temin et mektedir. Bu sebeple çiftçimizin ürettiği değişik ürünlerin girdi ihtiyaçlannın sağlanması üe üretilen ürünlerin değerlendirilip, pazarlan m asının kooperatifler kanalıyla yapılması oldukça önem kazanmaktadır. Her konuda ayrı ayrı kooperatif kurularak bunların yöne tim kurulu ve denetçilerinin teşekkül ettirilmesi kırsal alanda zaten kıt olan kaynakların parçalanmasına sebep olacaktır. Tarımımızın bu çok yönlü yapısı sebebiyle tek bir konu da faaliyet gösteren ayn ayrı kooperatiflerin kurulması yerine tek tip çok amaçlı koope ratiflerin kurulup geliştirilmesi yerinde olacaktır. Bu İtibarla köy kalkınma, şimdiki adıyla Tarımsal Kalkınma Kooperatiflerinin kurulup geliştirilmesi ile kırsal alandaki kaynakların harekete geçirilmesi yanında Ta rımsal sanayie dönük tesisler kurmak suretiyle hem çiftçinin ürünlerinin değerlendirilme si ve hem de işgücü imkanları yaratılarak köylünün yerinde kalkındırılması temin edilip köyden şehre göçün önlenmesi hedef alınmıştır. Bu sebeple kırsal alanın kooperatifler yo (...truncated)