Türk Yükseköğretim Yönetim Sisteminde YÖK ile Yaşanan Paradigmatik Dönüşüm: Vakıf Üniversiteleri Çelişkisi

TÜRK YÜKSEKÖĞRETİM YÖNETİM SİSTEMİNDE YÖK İLE YAŞANAN PARADİGMATİK DÖNÜŞÜM: VAKIF ÜNİVERSİTELERİ ÇELİŞKİSİ Öğr. Gör. Dr. Aydın BALYER Yıldız Teknik Üniversitesi Yabancı Diller Yüksek Okulu Yrd. Doç. Dr. Yüksel GÜNDÜZ Artvin Çoruh Üniversitesi Eğitim Fakültesi, Sınıf Öğretmenliği Öz 1980’lerden itibaren neo-liberal politikalarla birlikte üniversitelerde yaygın bir reform ve dönüşüm dalgası yaşanmaktadır. Bu girişimler üniversitelerin rollerini dönüştürmekte ve rollerini yeniden tanımlamaktadır. Üniversiteler, Kıta Avrupa Modeli’ni terk ederek üniversitenin modern işletme teknikleriyle yönetilmesini öngören Anglo-Saxon Modeli’ni benimseyen YÖK’ün sıkı denetim ve kontrolü altındadır. Bu yönetim yaklaşımı yaygın bir şekilde vakıf üniversitelerinin kurulmasına yol açmıştır. Vakıf üniversitelerinin, akademisyenlere ödedikleri ücretlerden öğrenci kabul koşullarına kadar birçok konuda bir takım eşitsizliklere neden olduklarına dair yaygın bir kanaat bulunmaktadır. Bu kurumlar aynı zamanda cari giderlerinin yarısına yakın bir kısmını kamu kaynaklarından sağlamaktadırlar ve bu da sınırlı kamu kaynaklarının bu kurumlara aktarılması anlamına gelmektedir. Bu anayasanın eşitlikle ilgili temel ilkelerine aykırıdır. Bu çalışmanın amacı, YÖK ile yaşanan dönüşüm ve vakıf üniversiteleri çelişkisini ortaya koymaktır. Anahtar Kelimeler: Üniversite Yönetimi, Paradigmatik Dönüşüm, Vakıf Üniversiteleri. PARADIGMATIC TRANSFORMATION IN HIGHER EDUCATION WITH YÖK: PRIVATE UNIVERSITIES DILEMMA Abstract Since 1980s, there have been wide reform and transformation waves at universities with neo-liberal policies. These initiations transform and redefine their roles. Universities are under strict supervision and control of YÖK (Higher Education Council) that accepted Anglo-Saxon Model leaving Continental European Model behind adopting modern business administration techniques at universities. This administration method led establishment of private universities widely. There is a common belief that they cause several inequalities ranging from payments to academics to student admission. They also transfer academics from state universities by paying high salaries rather than training. Moreover, government compensates half of their current expenses from public fund that means transferring limited financial resources to private ones which is against the basic Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı: 31 Yıl:2011/2 (69-84 s.) principles of constitution. Basic purpose of this study is to present paradoxes in higher education system with YÖK and dilemma of private universities in the system. Key Words: University administration, paradigmatic transformation, private universities, 1. Giriş Üniversite, kamu yararı için bilgi üreten, bilgiyi ileten ve yayan özerk bir öğretim ve araştırma kurumudur.1 Üniversiteler iki temel amaç için vardır. Birincisi, cinsiyet gözetmeden insanları belli meslekler için eğitmek, ikincisi kısa vadeli yarar gözetmeden bilim ve araştırmayı sürdürmektir.2 Üniversite aynı zamanda kültür aktarımı, meslek eğitimi, bilimsel araştırma ve yeni bilim adamı yetiştirme işlevlerine sahip olan kurum olarak nitelendirilebilir. Üniversitenin birçok önemli işlevine değinen King3 kuramsal olarak, eski çağlardan beri birikmiş geleneksel bilgilerin günümüze uyarlanarak, öğretim ve kültür yoluyla genç kuşaklara öğretmek, bilgiyi yaymak, yüksek nitelikli insan gücü yetiştirmek, soru sorma işlevinin gelişmesiyle, üniversiteleri eleştiri merkezleri haline getirmek, bilgiyi toplumun tümüne yaymak, toplumsal sınıflaşmaya yol açan önemli bir aracı temsil etmek olarak tanımlamaktadır. Üniversitenin işlevlerine genel olarak bakıldığında, olduğu görülmektedir. Bunlardan en önemli olarak görüleni bilgi aktarımıdır ve bugün üniversitelere daha ağırlıklı olarak yüklenen rol, yüksek nitelikli insan yetiştirmektir ancak ilk örneklerinden günümüze kadar üniversiteler farklı yönetsel uygulamalara sahne olmuşlardır. Üniversite, çok evrensel geçerliliği olan gerçeği araştıran bir kurumdur ve bundan dolayı günümüzde artan bir şekilde değişik sosyal gurupların baskısı altındadır. Burada tehlike, üniversitenin bu baskı karşısında etik değerlerini koruyup, toplumun artan taleplerine karşı misyonundan taviz vermeden yoluna devam edip edemeyeceğidir. Bu baskılar, üniversiteleri, kurumsal bağımsızlık, entelektüel ya da etik değerler ve kaynak sorunu ile karşı karşıya bırakmaktadır. Yüksek öğretimden artan beklentilerin, bu kurumlar üzerinde yarattığı baskı, üniversitelerin rollerinin önemli ölçüde değişmesine yol açmıştır.4 Bu grup ve kurumların her birisinin üniversiteleri etki altına almaya çalışma nedenleri ve çabaları birbirinden farklıdır. Bu nedenle üniversitelerin kuruluşları ve yönetim yapıları da toplumun her kesimi1 2 3 4 İbrahim Ortaş, “Üniversite Özerkliği Nedir?”, Üniversite ve Toplum Dergisi, Cilt: 4, Sayı:1, s.2 www.universite- toplum.org/ 03.03.2004 tarihinde alınmıştır. Bertrand Russell, Eğitim Üzerine. (Çev.Nail Bezel), Say Yayınları, İstanbul 2001, s. 206. Mahmut Adem, Eğitim Plânlaması, Şafak Matbaacılık, Ankara 1997, s.35-36. UNESCO-IAU, The Feasibility and Desirability of an International Instrumentation Academic Freedom and University Autonomy, Analysis, (Ed.).J.Thorens). http://www.unesco.org,.1998, 29.11.2002. s.2 70 Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı: 31 Yıl:2011/2 (69-84 s.) ni yakından ilgilendirmekte ve dikkatle izlenmektedir. Söz konusu bu etki grupları, bu yapılarda gördükleri plânlama ve yönetsel eksiklikleri, bu kurumların aleyhine kullanmak suretiyle yıpratmaya, etki altına almaya ve kendi kişisel politikalarını üniversiteler üzerinden yaşama geçirmeye çalışmaktadırlar. Ayrıca yükseköğretim kurumları değişik grupların ağır bir baskısı altındadır.5 Günümüz serbest piyasa koşularından ve onun doğurduğu yapılardan fazlasıyla etkilenen üniversite, büyüme eğilimini piyasa koşullarına göre sürdürmekte ve iş piyasasının istediği fakülteler ya da bölümler açarak bu gereksinime cevap verme çabası içerisine girmekte ya da buna zorlanmaktadırlar. İşlevlerinden birisi piyasaya meslek elemanı yetiştirmek olan bir kurum olan üniversite için anlaşılabilir bir durumdur ancak üniversitenin araştırma ve geliştirme rolünün göz ardı edilmesi gibi bir soncu doğurmamalıdır.6 Bu öngörüler yükseköğretimi ekonomik terimlerle yeniden ifade etmek anlamına gelmektedir. Hâlbuki yükseköğretimin getirilerinin salt ekonomik ya da kişisel olarak açıklanması doğru olmayabilir. Artık üniversiteden beklenti denilince akla gelen ilk husus bilimsellik olmaktan çıkmakta ve bilimsellik farklı beklentilerle önceliği paylaşmaktadır. Liberal ekonomilerde her hususun maddî bir karşılığı vardır. Öyle ise üniversitelerden de böyle bir beklenti içinde olunması bizleri fazla şaşırtmamalıdır. Bu anlayış öğretim elemanlarının yarı zamanlı çalıştırılarak fiilî olarak yaptığı işe göre ücret ödenmesi gibi bir takım düzenlemeler ve uygulamalarla hayata geçirilmektedir.7 Yükseköğretimin çok hızlı geliştiği, II. Dünya Savaşı sonrası ve (...truncated)