THE EVALUATION OF BORON AS AN ECONOMIC RESOURCE IN TURKEY AND LEGAL ARRANGEMENTS

TÜRKĠYE‟DE BORUN ĠKTĠSADĠ OLARAK DEĞERLENDĠRĠLEBĠLĠRLĠĞĠ VE YASAL DÜZENLEMELER THE EVALUATION OF BORON AS AN ECONOMIC RESOURCE IN TURKEY AND LEGAL ARRANGEMENTS Yrd. Doç.Dr. Gelengül KOÇASLAN ÖZET Bor, farklı alanlardaki çeşitli kullanımlarıyla geleceğin yakıtı varsayılmaktadır. Türkiye dünyadaki en büyük bor rezervlerine sahiptir. Bu çalışma, Türkiye‟nin sahip olduğu rezervleri inceleyerek; boru iktisadi bir kaynak olarak değerlendirmektedir. Ayrıca Türkiye‟de bora ilişkin yasal düzenlemeleri açıklamaktadır. Anahtar Kelimeler: Bor, Türkiye‟nin Bor Rezervleri, Türkiye‟de Bora İlişkin Yasal Düzenlemeler ABSTRACT Boron, is assumed as the fuel of the future because of its various uses in different fields. Turkey has the largest boron reserves in the world. This study, evaluates boron as an economic resource considering the reserves Turkey has. It also explains the legal arrangements related to boron in Turkey. Keywords:Boron, Turkey‟s Boron Reserves, Legal Arrangements Related to Boron in Turkey. GĠRĠġ Bor, metalle ametal arası yarı iletken bir elementtir. Genel olarak doğada çeĢitli bileĢikler halinde bulunmaktadır. 230 ÇeĢit bor minerali bilinmektedir. Oksijenle bağ yapmaya yatkın olması sebebiyle çok sayıda farklı boroksijen bileĢimi bulunmaktadır. Bor-oksijen bileĢimlerinin genel adı “borat”tır.  Ġstanbul Üniversitesi, Ġktisat Fakültesi- Ġngilizce Ġktisat Bölümü 456 Gelengül KOÇASLAN ġekil. 1:Boraks Kristali Kaynak: Balıkesir Üniversitesi, agis, 2013a. Borun 400'ü aĢkın alanda kullanıldığı bilinmektedir. Bor; kağıt hamurunun ağartılması, çözeltilerden altın gümüĢ gibi değerli metallerin geri kazanılması, atık sulardan kodmiyum cıva gibi ağır metallerin ayrılması, vitamin, antibiyotik gibi organik kimyasalların üretilmesi gibi pek çok alanda ticari olarak kullanılmaktadır. Günümüzde bor ürünleri tıp, cam, nükleer sanayi, kimya ve deterjan, otomotiv, izolasyon, seramik ve polimerik maddeler, metalürji ve inĢaat, gıda ve tarım gibi alanlara ek olarak uzay ve hava araçları, askeri araçlar, füzeler, radarlar, iletiĢim teknolojileri, nano teknolojiler ve enerji alanlarında kullanılmaktadır. Bazı özel bor bileĢiklerinin, bilgi teknolojilerinde kullanılan süper iletkenler ve mikroçiplerde kullanıldığında verimlilik ve kullanıĢlılığı artırdığı tespit edilmiĢtir. En yaygın cam sanayiinde kullanılmakta olan bor, camın genel olarak dayanıklılığını arttırmaktadır. Evlerimizde kullanmakta olduğumuz borcamlar bunun örneğidir. Bor ayrıca yüksek sıcaklığa karĢı dayanıklı, esnek ve hafif olması ile spor malzemelerinde, tekstilde ise kurĢun geçirmez kumaĢlarda kullanılmaktadır. “Türkiye‟de Borun Ġktisadi Olarak Değerlendirilebilirliği Ve Yasal Düzenlemeler” baĢlıklı çalıĢma iki bölümden oluĢmaktadır. ÇalıĢmanın ilk bölümünde dünyada ve Türkiye‟de bulunan bor rezervlerine iliĢkin bilgi verildikten sonra; borun sanayideki farklı kullanım alanlarına yer verilerek, enerji politikaları için önemi belirtilmekte ve borun iktisadi önemi vurgulanmakta- EÜSBED 2012 [V] 2 457 dır. Ġkinci bölümde ise Türkiye‟de bora iliĢkin yasal düzenlemeler incelenmektedir. Önerilerin yer aldığı sonuç bölümü ile çalıĢma tamamlanmıĢtır. I- BORUN ĠKTĠSADĠ ÖNEMĠ Dünyadaki önemli bor yatakları Türkiye, Rusya ve A.B.D‟de yer almakta; dünya ticari bor rezervleri ise ABD‟nin Kaliforniya Eyaletinin güneyinde yer alan “Mojave Çölü”, Güney Amerika‟da yer alan “And Kemeri”, Türkiye‟nin de yer aldığı “Güney-Orta Asya Orojenik Kemeri” ve Doğu Rusya‟da bulunmaktadır(Eti Maden ĠĢletmeleri Genel Müdürlüğü, 2012:6). Tablo. 1: Dünya Bor Üretimi ve Bor Rezervleri Üretim (Bütün Formlar*) Rezervler 2011 2012 ABD - - 40.000 Arjantin 600 600 2000 Bolivya 135 140 - ġili 489 500 35.000 Çin 100 100 32.000 Ġran 1 1 1000 Kazakistan 30 30 - Peru 293 300 4000 Rusya 400 400 40.000 Türkiye 2500 2500 60.000 Dünya Toplam 4550 (yaklaĢık) 4600 210.000 *Madenin brüt ağırlığı (Bin Metrik Ton, 1000 kg) Kaynak: Mineral Commodity Summaries, 2013 :33. 458 Gelengül KOÇASLAN Tablo. 2: Dünya Bor Üretim Kapasiteleri (2011) Ülkeler Kurulu Kapasite (bin ton) Türkiye 2145 ABD 1517 Güney Amerika 807 Asya 745 Dünya Toplamı 5214 Kaynak: Eti Maden ĠĢletmeleri Genel Müdürlüğü,2012 :10. Türkiye‟nin bor rezervleri Kırka-EskiĢehir, Bigadiç-Balıkesir, KestelekBursa ve Emet-Kütahya‟da yer almaktadır. Ülkemizde kolemanit, boraks ve üleksit minerallerini içeren büyük ve ekonomik değere sahip yataklar özellikle Batı Anadolu Bölgesi‟nde bulunmakta, dünyanın en büyük boraks cevheri ise EskiĢehir‟in Seyitgazi ilçesinin Kırka bucağında yer almaktadır. Dünyadaki toplam boraks rezervinin büyük bir bölümünü barındıran bu cevher, Eti Holding A.ġ.‟nin bağlı ortaklıklarından Eti Bor A.ġ. tarafından iĢletilmektedir. Bir borat rezervinin ekonomik değere sahip olması, bor oksit içeriğine bağlıdır. Ticari özellik taĢıyan bor mineralleri kolemanit, üleksit, tinkal, kernit ve pandermittir. Endüstride kullanılan bor ürünleri ise, üretim aĢamaları ve kullanım alanları göz önünde bulundurularak ham bor, konsantre bor, rafine bor ve özel bor ürünü (özel bor kimyasallar ya da uç ürünler) olmak üzere dört grupta incelenmektedir (Buluttekin, 2008:6). Ülkemizde bulunan bor cevherleri; konsantre bor ürünleri olan kolemanit, üleksit, tinkal ve rafine bor ürünleri olan borik asit, boraks pentahidrat ve boraks dekahidrata dönüĢtürülerek iç ve dıĢ pazarlarda satılmaktadır (BOREN, agis, 2013a). EÜSBED 2012 [V] 2 459 Tablo. 3: Ticari Özellik TaĢıyan Bor Madeni Rezervleri Mineral Formülü % B2O3 Bulunduğu yer Boraks (Tinkal) Na2B4O7.10H2O 36.6 Kırka, Emet, diç,A.B.D Kernit(Razorit) Na2B4O7.+H2O 51.0 Kırka, A.B.D., Arjantin Üleksit NaCaB5O9.8H2O 43.0 Bigadiç, Kırka, Emet, Arjantin Propertit NaCaB5O9.5H2O 49.6 Kestelek, Emet, A.B.D Kolemanit Ca2B6O11.5H2O 50.8 Emet, Bigadiç, Küçükler, A.B.D Pandermit(Priseit) Ca4B10O19.7H2O 49.8 Sultançayır, Bigadiç Borasit Mg3B7O13Cl 62.2 Almanya Szaybelit MgBO2(OH) 41.4 B.D.T. Hidroborasit CaMgBO11.6H2O 50.5 Emet Biga- Kaynak: Balıkesir Üniversitesi, agis, 2013b. Tablo. 4: Türkiye‟de Ticari Özellik TaĢıyan Bor Madeni Rezervleri : Yeri, Cevher ve Rezerv Miktarları Yeri Cevher Toplam (Ton) Emet Kolemanit 1.676.958.608 Kırka Tinkal 733.829.226 Bigadiç Kolemanit-Üleksit 616.470.710 Kestelek Kolemanit 5.623.063 Toplam 3.032.861.607 Kaynak: Eti Maden ĠĢletmeleri Genel Müdürlüğü, 2012 :12. 460 Gelengül KOÇASLAN Bor madeni, ilave edildiği ürünlere yüksek oranda katma değer sağlaması nedeniyle “sanayinin tuzu” olarak nitelendirilmektedir. 21. Yüzyılın petrolü olarak adlandırılan borun endüstriyel kullanım alanları aĢağıda sıralanmaktadır: -Cam Sanayi -Seramik Sanayi -Temizleme ve Beyazlatma Sanayi -Alev Geciktiriciler -Tarım -Metalurji -Nükleer Uygulamalar -Bor Fiberleri -Uzay ve Havacılık -Enerji -Sağlık -Çimento Sanayide oldukça çeĢitli ve sınırsız olarak nitelendirilebilecek kadar fazla alanda kullanılan bor mineralleri, özellikle nüklee (...truncated)