TÜRKİYE İÇİN ÖNEMLİ BİR MADEN: BOR

TÜRKİYE İÇİN ÖNEMLİ BİR MADEN: BOR An Important Ore for Turkey: Boron Hakan YİĞİTBAŞIOĞLU Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Coğrafya Bölümü, 06100, Sıhhiye, Ankara Özet: Evaporasyon yoluyla oluşan Bor mineralleri Sodyum, Kalsiyum veya Magnezyum içermektedirler. Doğada 150 den fazla Bor minerali olmakla beraber ekonomik öneme sahip olanlarının başlıcaları Tinkal, Kolemanit ve Üleksit’tir. Tarih boyunca kullanılmasına rağmen gelişen teknoloji ile Bor’un önemi daha da artmıştır. Deterjandan silah ve uzay sanayine kadar hemen hemen her alanda kullanılan Bor madeni bakımından Türkiye büyük bir öneme sahiptir. Türkiye dünyadaki en büyük Bor rezervlerine sahip bulunmaktadır. Gerek çıkarılan Bor minerallerinin kalitesi gerekse çıkarma koşullarının uygunluğu nedeniyle Bor, Türkiye için büyük bir ekonomik kaynak özelliği taşımaktadır. Bu makalenin başlıca amacı, Bor’un tanıtılması ve Türkiye için öneminin irdelenmesidir. Anahtar kelimeler:Bor mineralleri, Bor rezervi, Bor’un kullanım alanları, Stratejik maden, Bor işletmeleri. Abstract: Boron minerals are contains Sodium, Calcium and Magnesium which they occurred by evaporation. Although there are more than 150 Boron minerals in nature, mainly economical Boron minerals are Tincal, Colemanite and Ulexit. Boron has used in historical ages but it gained more importance by development of technology. Turkey has great importance about Boron which it using in from detergent to weapon and space industry. Turkey has biggest Boron reserves in the world. In addition this, Turkey’s Boron minerals have highest quality and production conditions are more economical from other productive countries. Boron has great importance for Turkey. Main aim of this article is explain of Boron’s features and to emphasis of importance of Boron for Turkey. Keywords: Boron minerals, Reserve of Boron, Boron using areas, strategically mine, Boron works. Giriş Bor adının Arapça Buraq veya Farsça Burah kelimesinden geldiği düsünülmektedir. Tarihte Bor’u ilk kez Babilliler altın elde etmek için kullanmışlardır. Bunun için, Tibet göllerinin sığ kesimlerinden çıkarılarak Himalayalar üzerinden Hindistan’a ve oradan da Mezopotamya’ya uzanan yollar kullanılarak ithal edilen Boraks’dan yararlanılmıştır. Eski Yunanlılar ve Romalılar Bor bileşiklerini temizlik maddesi olarak kullanmışlardır. İS 875 yılında ilaç olarak Arap doktorlar tarafından kullanılmıştır. Borik asit 18. yüzyıl başlarında elde edilmiş ve yine aynı yüzyılda G.Amerika’da And Dağları’nda bulunmuştur. 19. yüzyıl başlarında ise elementer Bor bulunmuştur (Moseman, 1994). Teslim, Ekim 2004; düzeltme, Kasım 2004; kabul, Kasım 2004. Initial submission, October 2004; revised submission, November 2004; Final acceptance; November 2004. 13 Bor ve Bor mineralleri Kimyasal simgesi “B” olan Bor, ergime noktası 2190±20 ºC olan, metalle ametal arasında, yarı iletken özellikte bir elementtir. Toprağın Bor içeriği ortalama 10 – 20 ppm olmakla beraber ABD’nin batı bölgeleri ve Akdeniz’den Kazakistan’a kadar uzanan bir alanda daha yüksek konsantrasyonlarda bulunmaktadır. Deniz suyunda 0.5 – 9.6 ppm, tatlı sularda ise 0.01 – 1.5 ppm aralığındadır. Yüksek konsantrasyonda ve ekonomik önemi olan Bor yatakları, Türkiye ve ABD’nin kurak, volkanik ve hidrotermal etkinliğin fazla olduğu bölgelerinde bulunmaktadır (DPT, 2001). Doğada Bor saf halde bulunmamaktadır. Ancak diğer elementlerle yaptığı bileşikler halinde rastlanmaktadır. Bor mineralleri ise buharlaşmanın şiddetli olduğu alanlardaki sulardan kimyasal çökelme yoluyla oluşan Evaporitler sınıfına girerler (Sür, Sür, Yiğitbaşıoğlu, 2001). Ülkemizde bulunan ekonomik mineraller yapılarında bulunan Kalsiyum, Sodyum ve Magnezyum elementlerine göre sınıflandırılırlar. Sodyum kökenli olanlar Tinkal, Kalsiyum kökenli olanlar Kolemanit, SodyumKalsiyum kökenli olanları ise Üleksit olarak isimlendirilmektedir (www.maden.org.tr/ yeni3/ yayinlar/ raporlar/ Borraporu.htm). Doğada Bor içeren 150 den fazla mineral vardır ancak burada sadece ekonomik öneme sahip olanlarından söz edilecektir. Boraks (Tinkal) (Na2B4O7 .10H2O) Doğada genellikle renksiz ve saydam olarak bulunur. Ancak içindeki bazı maddeler nedeniyle pembe, sarımsı, gri renklerde de olabilir. Kristal sistemi Monoklin, sertliği 2- 2.5, özgül ağırlığı 1.7 gr/cm3, B2O3 içeriği % 36.6 dır. Borik asit elde edilmesinde kullanılır. Evaporasyonun yüksek olduğu kurak-yarıkurak bölgelerdeki tuzlu göllerde oluşur. Boraks suyunu kaybederek kolaylıkla Tinkalkonit’e dönüşebilir. Kille aratabakalı olarak Tinkalkonit ve Üleksit ile birlikte bulunur. Ülkemizde Eskişehir-Kırka yataklarından üretilmektedir. Foto 1. Boraks (Tinkal) kristalleri Foto 2. Kernit (Razorit) minerali (Kaynak: www.uam.es/cultura/museos/mineralogia) (Kaynak: www.asahi-net.or.jp/~ug7s-ktu/e_kernit.htm) Kernit (Razorit) (Na2B4O7 .4H2O) Doğada renksiz, saydam, uzunlamasına iğne şeklinde küme kristaller şeklinde bulunur. Sertliği 3, özgül ağırlığı 1.95 gr/cm3 ve B2O3 içeriği %51'dir. Soğuk suda az çözünür. EskişehirKırka'da Na-Borat kütlesinin alt seviyelerinde yer alır. Türkiye dışında Arjantin ve A.B.D.'de bulunur. Üleksit (NaCaB5O9 .8H2O) Doğada masif, yumrular, lifsi ve sütun şeklinde bulunur. Saf olanı, beyaz renktedir. İpek parlaklığında olanları da vardır. Kristal sistemi Triklin, sertliği 2,5 (agregatlar halinde olduğunda 14 sertliği bire kadar azalabilir) Genelde Kolemanit, Hidroboraksit ve Probertit ile birlikte oluşmuştur. B2O3 içeriği % 43'tür. Boraks depolarında jeodlar içerisinde de görülür. Ülkemizde Kırka, Bigadiç ve Emet yörelerinde, dünyada ise Arjantin'de bulunmaktadır. Foto 3. Üleksit minerali Foto 4. Probertit minerali (Daha açık renkli ve küçük olan kristal kümesi) (Kaynak: www.geo.auth.gr/courses) (Kaynak: http://is2.dal.ca/~dommelen/Cheverie.html) Probertit (NaCaB509 .5H2O) Kirli beyaz, açık sarımsı renklerde olup ışınsal ve lifsi şekilli kristaller şeklinde bulunur. Kristal boyutları 5 mm ile 5 cm arasında değişir. B2O3 içeriği % 49.6'dır. Türkiye’de Kestelek yataklarında ve Emet'te görülür. Kolemanit (Ca2B6O11 .5H2O) Monoklinik sistemde kristalleşir. Sertliği 4-4.5, özgül ağırlığı 2.42'dir. B2O3 içeriği % 50.8'dir. Suda yavaş, Hidroklorik asitte hızla çözünür. Bor bileşikleri içinde en yaygın olanıdır. Oluşumunda termal kaynakların etkisi vardır. Türkiye'de Emet, Bigadiç ve Kestelek’de, dünyada ise ABD, Şili, Kazakistan ve Arjantin’de bulunmaktadır. Foto 5. Kolemanit kristalleri (Kaynak:www.a-m.de) Foto 6. Pandermit minerali (Kaynak:www.mta.gov.tr) Pandermit (Priseit) (Ca4B10O19 .7H2O) Sıcaksu kaynaklarının çevresinde oluşmuştur, çoğunlukla Kil ve Jips’le beraber bulunur. Beyaz renkli ve 3-3.5 sertliğe sahip bir mineraldir. Ülkemizde, Sultançayırı ve Bigadiç yataklarında görülmektedir. B2O3 içeriği % 49. 8'dir. 15 Hidroborasit (CaMgB6O11.6H2O) Işınsal ve iğne şeklindeki kristaller şeklinde bulunur. Lifsi bir dokuya sahiptir. B2O3 içeriği % 50.5'tir. Beyaz renkte, bazen arsenik içeriğine göre sarı ve kırmızımsı (...truncated)