Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej w stanie wyższej konieczności. Zakres i treść

Antoni Agopszowicz Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej w stanie wyższej konieczności. Zakres i treść Prawne Problemy Górnictwa 10, 7-39 1987 Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej w słanie wyższej konieczności. Zakres i treść Antoni Agopszowicz i Artykuł niniejszy zamyka cykl rozpraw zapoczątkowanych refleksję na temat szczególnego reżimu odpowiedzialności odszkodowawczej, ja kie Jest odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wykonywaniem upraw nień1 2 . Jako przykład tego typu odpowiedzialności i ty« samy« Jako obszar badawczy posłużył art. 142 k.c. Zakłada on. iZ szkoda zosta ła wyrządzona w stanie wyższej konieczności. Trzeba więc było naj2 pierw wyjaśnić, czyn charakteryzuje się ów stan . Rychło też okaza ło się. Ze w grę może wchodzić nie tylko użycie, uszkodzenie zniszczenie rzeczy, lecz Jakiegokolwiek dobra majątkowego lub i niema jątkowego, albowiem możliwość taką dopuszcza art. 23 k.k. Na rzuca on zatem konieczność traktowania regulacji zawartej w art. 142 k.c. Ja ko wzorcowej, wymagającej ekstrapolacji na wszelkie przypadki wy rządzenia szkody bądź krzywdy w stenie wyższej konieczności. ^A. A g o p s z o w i c z i Z problematyki odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną wykonywaniem uprawnień. Acta Universitatis Wratislavlensis. "Prawo" CV. Wrocław 1983, s. 8 i n. 2 A, A g o p s z o w i c z : Prawo do samoobrony w stanie wyż szej konieczności. W: Studia z prawa cywilnego. Warszawa-Łódź 1983, s. 83 i' n. Antoni Agopszowlcz 8 Artykuł 142 k.c. ogranicza tylko własność rzeczy, albowiem wła ściciel nie może się sprzeciwić, w okolicznościach przewidzianych w wspomnianym przepisie, jej poświęceniu, to jednak tym samym ogra niczeniom cenie podlegaj« prawa względem wszelkich dóbr, których poświę może okazać się konieczne w stanie wyższej konieczności3 4 . Jeżeli więc właścicielowi służy w zasadzie roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej użyciem, uszkodzeniem lub zniszczeniem Jego rze czy, to nie ma powodów, ażeby takiego samego roszczenia należało odmówić podmiotom, które poniosły szkodę bądź doznały krzywdy wskutek poświęcenia innych dóbr. Na tych założeniach został zbudowany stosunek odszkodowawczy, któ rego elementy tworzące hipotezę normy prawnej oraz elementy podmio4 towe zostały omówione w odrębnych publikacjach . Obecnie zaś kolej na rozważenie, czego poszkodowany lub pokrzywdzony może domagać się w okolicznościach przewidzianych art. 142 k.c. od sprawcy szkody bądź krzywdy. II Stosownie do art. 363 § 1 k.c. naprawienie szkody powinno nastę pie według wyboru poszkodowanego bądź przez przywrócenie stanu po przedniego, będź przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej. W re 3A, A g o p s z o w l c z : Ograniczenia własności wynikająca i art. 142 k.c. W: Rozprawy z prawa cywilnego. Warszawa 1985, s. Bi i n. 4 A. A g o p s z o w l c z : Roszczenie o naprawienie szkody rzędzonej w stanie wyższej konieczności - Elementy hipotezy normy prawnej. W: Prace z prawa cywilnego. Warszawa 1985, s. 77 i n. oraz tegoż: Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej w stanie wyższej konieczności - Podmioty stosunku prawnego. ZNU3. "Prace z Zakresu Prawa Cywilnego i Własności Intelektualnej". Z. 41. Kraków 1985, s. 91 i n. Roszczenie o naprawiania szkody... gule tej znalazła wyraz zasada, IZ przede wszystkim 9 powinień być chroniony interes poszkodowanego5. Odchylenia od niej maję «niej is totne znaczenie. Wchodzę one w rachubę,,gdy przywrócenie stanu po przedniego jest niemożliwe, albo gdyby - ze względu na ochronę dłuż nika - pociągnęło ono za sobą nadmierne trudności lub koszty; wtedy roszczenie poszkodowanego ogranicza się do świadczenia w pieniądzu. Łatwo zauważyć, iż wspomniana zasada nie może znaleźć zastosowa nia pod rzędem art. 142 k.c. Na czoło bowiem wysuwają się uprawnie nia sprawcy szkody, którym została podporządkowana sytuacja poszko dowanego. Nie może on się tym uprawnieniom sprzeciwiać, co oznacza, Ze nie może również posłużyć się roszczeniem o przywrócenie stanu poprzedniego w zakresie, w jakim żądanie to mogłoby dłużnikowi unie możliwić wykonanie (wykonywanie) jego uprawnień. Założona art. 363 a 1 k.c. zasada ulega w tym wypadku odwróceniu. więc w Priorytet przed interesem wierzyciela uzyskuje interes dłużnika. Nie można na tej podstawie wnosić, iż wierzyciel nigdy nie może domagać się przy* wrócenia stanu poprzedniego, ta jego możność doznaje jednak daleko idącego ograniczenia i to z innych przyczyn niż przewidziane w art. 363 § 1 k.c. in fine6 . Prowadzi nas to do wniosku, że przepis ten może znaleźć zastosowanie do przypadków regulowanych art. 142 § 1 k.c. tylko wyjątkowo i tylko z daleko idącymi modyfikacjami. Warto też pamiętać, iż nie chodzi w tym wypadku o naprawienie szkody w majątku poszkodowanego jako całości, lecz o zastąpienie te go, co z niego wyszło, nowym składnikiem. Chociaż więc nie wynika to wyraźnie z brzmienia art. 142 k.c., raczej zaś z jego intencji, ma my do czynienia z rodzajem surogacji, skoro chodzi - jak się wydaje 5T. D y b o w s k i : System pravo cywilnego. Prawo zobowiązań. Część ogólna. T. III. Cz. I. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981, s. 287. 5Nie chodzi bowiem o niemożliwość w sensie fizycznym lub gospo darczym. Por. F, B ł a h u t a. W: Kodeks cywilny. Komentarz.T. 2. Warszawa 1972, s. 881. Antoni Aoopazowicz 10 - o to, aby uzyskany w zamian za zużycie, uszkodzenie lub zniszcze nie rzeczy składnik wszedł w Miejsce tej rzeczy, a nawet, co może być niekiedy ważne, w jej sytuację prawną7 . Z umiejscowienia art. 142 k.c. należy wszak wnosić, że dopuszczając zakłócenie waniu własności, traktuje on to zjawisko Jako w wykony przejściowe; Jeżeli zaś nawet dopuszcza możliwość zużycia lub zniszczenia rzeczy, na leży poszukiwać do takiego rozwiązania, które nie prowadziłoby ostatecznej utraty własności, lecz do Jej reaktywowanie, co jest możliwe przy założeniu, że uzyskany Jako surogat składnik majątkowy mógłby wejść w miejsce tej rzeczy. Roszczenie o przywrócenie stanu poprzedniego, mimo różnym że poddane ograniczeniom, wysuwa się na pierwsze miejsce jako forma na prawienia szkody. Natomiast gdy nie jest to możliwe, pojawia się do piero roszczenie o zapłatę odpowiedniej kwoty pieniężnej. III Roszczenie o zapobieżenie szkodzie nie daje się natomiast na grun cie art. 142 k.c. pomyśleć, trzeba by bowiem założyć, że istnieje alternatywa odwrócenia stanu zagrożenia inna niż przewidziana w cy towanym przepisie, ten zaś przyjmuje, że poświęcenie cudzego dobra musi być konieczne w celu zapobieżenia niebezpieczeństwu, wyłącza za tem inną możliwość osiągnięcia wspomnianego celu. Omawiany reżim prawny wykazuje tę szczególną cechę, dopuszcza- jąc tylko odpowiedzialność kompensacyjną (za wyrządzoną szkodę), wy. łęczając zaś odpowiedzialność prewencyjną (za grożącą szkodę), Jednak zagadnienie ma szerszy aspekt i wymaga omówienia, to albowiem* 8 Np. gdy chodzi o przynależność lub część składową rzeczy. Sze rzej o surogacji por. S (...truncated)