Sünnî Müslüman Âlimlerin Mantık İlmi Karşısındaki Tavırları (1500-1800)

Mantık Araştırmaları Dergisi Journal of Logical Studies Sünnî Müslüman Âlimlerin Mantık İlmi Karşısındaki Tavırları (1500-1800) Yazar(lar) | Author(s): Khaled el-Rouayheb Çeviren(ler) | Translator(s): Sacide Ataş Bu makaleyi kaynak gösterin | Cite this article: Rouayheb, K. "Sünnî Müslüman Âlimlerin Mantık İlmi Karşısındaki Tavırları (1500-1800)". çev. Sacide Ataş, Mantık Araştırmaları Dergisi 1 (2019): 118-139 Bu makaleye çevrimiçi ulaşın | See this article online: https://dergipark.org.tr/mader/issue/46688/563558 İletişim Contact Adres: Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 38030 Melikgazi/KAYSERİ - https://dergipark.org.tr/mader Mantık Araştırmaları Dergisi Cilt: 1 Sayı: 1 – 2019 / 1 Sünnî Müslüman Âlimlerin Mantık İlmi Karşısındaki Tavırları (1500-1800)* Khaled el-ROUAYHEB ** Çeviren: Sacide ATAŞ *** ••• 1916 yılında yayınlanan klasik makalesinde meşhur oryantalist Ignaz Goldziher, kendisinin “antik bilimler” olarak adlandırdığı, Müslümanların Yunan medeniyetinden tevarüs ettikleri ilimlere karşı Sünnî Müslümanların tutumunu incelemiştir. 1 Ve neredeyse makalesinin Islamic Law and Society dergisinin yetkili editörlerine ve bu makalenin önceki versiyonları hakkındaki kıymetli öneri ve yorumlarından ötürü ismini burada zikredemediğim okurlara buradan teşekkür etmek isterim. * Makalenin orijinali Islamic Law and Society, Vol. 11, No. 2 (2004), pp. 213-232 ** Prof. Dr., Harvard University, NELC, *** İMÜ, Felsefe Bölümü Doktora Öğrencisi, Goldziher’in makalesi aslında şu isimle yayınlanmıştır: "Stellung der alten Islamischen Orthodoxie zu den antikken Wissenschaften," Abhandlung der Koniglichen Akademie der Wissenschaften, 8 (1915): 3-46. Makalede bundan sonraki bütün referans ve alıntılar çalışmanın şu İngilizce tercümesinden yapılacaktır: "The Attitude of Orthodox Islam Toward the Ancient Sciences" M.L. Swartz (trc. ve ed.), Studies on Islam (New York ve Oxford: Oxford University Press, 1981), 185-215. 1 ÇEVİRİ MAKALE Bu makalede, Goldziher’in son dönem literatürde oldukça yankı bulmuş olan on üçüncü ve on dördüncü yüzyıldan itibaren Sünnî Müslüman âlimlerin git gide mantık gibi aklî ilimlere düşman oldukları yönündeki görüşünü tartışacak; altıncı, yedinci ve sekizinci yüzyıldaki fetvalar ve tartışmalar üzerinden bu görüşün ne kadar yanlış olduğunu ortaya koymaya çalışacağım. Mağrib, Mısır ve Türkiye’deki âlimler arasındaki yaygın kanaat, mantık ilminin caiz olmasının da ötesinde mantıkla ilgilenmenin müstehap, hatta farz-i kifâye olduğu yönündeydi. Her ne kadar o dönemde, Kâdızâdeliller gibi aykırı sesler bulunsa da on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda Selefîyye akımının ortaya çıkışına kadar Sünnî âlimler arasında ana akım bu gibi görünmektedir. Geliş Tarihi: 13-05-2019 Kabul Tarihi: 21-06-2019 Yayın Tarihi 01-07-2019 Özet Sünnî Müslüman Âlimlerin Mantık İlmi Karşısındaki Tavırları (1500-1800) yarısına yakın bir kısmını Müslüman âlimlerin mantık karşısındaki tavırlarına ayırmıştır. Goldziher, mantık karşıtı tutumun, on üçüncü ve on dördüncü yüzyıllarda Şafiî fakihi İbn Salâh (v. 643/1245) ve Hanbelî âlim İbn Teymiyye (v. 728/1328) gibi etkili isimlerin eleştirilerinden sonra daha da güçlendiğini kaydetmiştir. “Bu zamandan sonra” der Goldziher, “mantıkla ilgilenmek az ya da çok kesin olarak haram sınırları içerisinde değerlendirilmiştir.” 2 Goldziher’in makalesinin neredeyse yüz yıllık olmasına rağmen yukarıda alıntıladığımız görüş akademik literatürde hâlâ güncelliğini sürdürmektedir. 1960’larda oldukça güçlü bir makaleler serisi ile George Makdisî, “Müslüman kelam düşüncesinde”ki “ana akım”ın İbn Teymiyye ve on dördüncü yüzyıldaki takipçileri gibi akla dayalı kelam (ve mantık) karşıtı gelenekçiler tarafından temsil edildiğini iddia etmiştir. 3 Yine oldukça ses getiren kitabı A History of Islamic Philosophy’de (1. baskı, 1970; 2. baskı 1983) Mâcid Fahrî de aynı şekilde İbn Teymiyye ve talebelerinin “Neo Hanbelîliğin skolastik kelâm ve felsefe karşısındaki zaferini garanti altına aldığı”nı söylemiştir. 4 Yakın zamanda Jonathan Berkey on birinci ve on beşinci yüzyıllar arasında, büyük oranda Sünnî ulemanın artan düşmanlığı sebebiyle, mantık gibi “akli ilimleri”in “Sünnî entelektüel ana akım”ın dışına itilmeye çalışıldığını iddia etmiştir. 5 Goldziher’e göre on üçüncü ve on dördüncü yüzyıllarda Müslüman âlimlerin, mantığa karşı düşmanlıklarının artışı “edebiyat ve sanattaki gerilemeyle” aynı döneme denk gelmektedir. 6 Arap-İslâm medeniyetinin on üçüncü yüzyıldan sonra “gerileme” yahut “duraklama” dönemine girdiği düşüncesi hem Batı hem de Arap ilim çevrelerinde meşhur ve etkili bir düşüncedir. Mantık karşıtlığının bu tarihlerden sonra “ciddi bir artış gösterdiği” iddiası, Arap-İslâm entelektüel tarih akışının bu genel 2 Goldziher, “The Attitude of Orthodox Islam”, 207. George Makdisî, "Ash'ari and the Ash'arites in Islamic religious history," Studia Islamica 17 (1962): 37-80 and 18 (1963): 19-39. Ayrıca bkz. A.g.y, "Law and Traditionalism in the Institutions of Learning of Medieval Islam," in G. E. von Grünebaum (ed.), Theology and Law in Islam (Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1971). 3 M. Fahri, A History of Islamic Philosophy (2. Baskı, NewYork: Columbia University Press, 1983), 323. 4 5 Jonathan Berkey, The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 (Cambridge: Cambridge University Press, 2003), 229-30. 6 Goldziher, "The Attitude of Orthodox Islam," 204. 119 Khaled el-ROUAYHEB yorumuna tam uyuyormuş gibi görülebilir. Ancak Goldziher’in kendisi, makalenin sonlarına doğru mantık karşıtlığının sonraki yıllarda yavaş yavaş ortadan kalktığını ve “modern döneme gelinceye kadar mantığın dinî ilimler müfredatlarında âlet ilmi olarak kabul edildiğini” yazmıştır. 7 Bu düşüncesini desteklemek üzere on sekizinci yüzyıl Mısır âlimlerinden Ahmed es-Sicâî’nin (v. 1197/1783) kıyas formları üzerine şiirler yazdığına değinmiştir. 8 Bununla beraber Goldziher, âlimlerin tutumlarındaki bu sözde değişimin nasıl gerçekleştiğini tartışmamıştır. Makale, okuyucunun zihnindeki, on üçüncü ve on dördüncü yüzyıllarda haram olan mantığın nasıl ve ne sebeple on sekizinci yüzyılda Müslüman âlimlerin eğitim sürecinin ayrılmaz bir parçası haline geldiği sorusunu cevapsız bırakmıştır. Bu makalede ben, 1500-1800 yılları arasında yaşamış olan Sünnî âlimlerin mantık hakkındaki tartışmalarının bir kısmını inceleyeceğim. Karşıma çıkan portrede o dönemdeki akademik camiada var olan mantık karşıtlığının, azınlığa ait bir düşünce olduğuna şüphe yoktur. Yine de âlimlerin birçoğu, kendi düşüncelerini desteklemek için önceki âlimolerin otoritelerine başvurmuşlardır. Bununla beraber mantık karşıtlığının Sünnî âlimler arasında, en azından Gazzâlî’nin (v. 505/1111), mantığı meşru kabul etmesi ve on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda Selefî düşüncenin yükselişe geçmesi arasında, baskın görüş olup olmadığı tartışmaya açıktır. I Goldziher tarafından mantık karşıtı olarak atıfta bulunulan son Müslüman âlim, her vesilede mantığı gereksiz ve İslam inancına aykırı (...truncated)