Living Old Turkish Idioms in modern Iraqi Turkmen Turkish

Black Sea Journal of Public and Social Science 1(1): 1-6 (2018) Black Sea Journal of Public and Social Science Open Access Journal e-ISSN: 2618-6640 BSPublishers Araştırma Makalesi (Research Article) Sayı 1 Cilt 1: 1-6 / Ocak 2018 (Volume 1 Issue 1: 1-6 / January 2018) ÇAĞDAŞ IRAK TÜRKMEN TÜRKÇESINDE YAŞAYAN ESKI TÜRKÇE DEYIMLER Serkan ŞEN1* 1Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyati Bölümü, 55139 Kurupelit, Samsun, Türkiye Gönderi: 01 Ocak 2018; Yayınlanma: 24 Ocak 2018 (Submission: January 01, 2018; Published: January 24, 2018) Özet Bu çalışmanın amacı, Çağdaş Irak Türkmen Türkçesinin Eski Türkçe kaynaklardan deyimler açısından nasıl beslendiğini ortaya koymaktır. Bu amaçla Çağdaş Irak Türkmen Türkçesinde yaşayan Eski Türkçe deyimler incelenmiştir. Anahtar sözcükler: Irak Türkmen Türkçesi, Eski Türkçe, Deyim Living Old Turkish Idioms in modern Iraqi Turkmen Turkish Abstract: The aim of this study is to show how contemporary Iraqi Turkmen Turkism fosters in terms of idioms from Old Turkish sources. For this purpose, Old Turkic idioms living in contemporary Iraq Turkmen Turkism were examined. Keywords: Iraqi Turkmen Turkish, Old Turkish, Idioms *Corresponding author: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyati Bölümü, 55139 Kurupelit, Samsun, Türkiye Email: (S. ŞEN) 1. Giriş Türkçe Sözlük’te “Genellikle gerçek anlamından az çok ayrı, ilgi çekici bir anlam taşıyan kalıplaşmış söz öbeği, tabir.” (TDK, 2015) biçiminde tanımlanan deyimler, Türkçenin anlatım zenginliğini yansıtan önemli dil birimlerindendir. Gelişim sürecinde mesafe kaydetmiş dillerde ifadeyi etkinleştirmek maksadıyla deyimlerden sıklıkla yararlanılır. Türkler, hayat tasavvurlarının ürünü olarak türettikleri deyimleri erken dönemlerden itibaren BSJ Pub. Soc. Sci. / Serkan ŞEN kullanmışlardır. Türk dilinin günümüze ulaşan en eski yazılı vesikalarında deyimlere yer verildiği görülür (Aksan, 2000). Eski Türkçe metinlerde yer alan deyimler üzerine değişik zamanlarda birtakım çalışmalar yapılmıştır (Üstüner, 1989; Tekin, 2004) Köktürk, Uygur ve Karahanlı metinlerini kapsayan Eski Türkçe dönemine ait deyim varlığını bütüncül bir yaklaşımla ele alan bir kitap ise tarafımızdan yayımlanmıştır (Şen, 2017). Bu makalede, Eski Türkçenin Deyim Varlığı (Şen, 2017) adlı çalışmamda geçenler ile Irak Türkmen Türkçesinde 1 Black Sea Journal of Public and Social Science tespit edilen deyimler karşılaştırmalı olarak incelenecektir. Karşılaştırmada Çağdaş Irak Türkmen Türkçesi için İhsan S. Vasfi tarafından hazırlanan Irak Türklerinde Deyimler ve Atasözleri (Vasfi, 1985) adlı eserden yararlanılacaktır. Irak Türkmen Türkçesinde görülen bir deyimin Eski Türkçedeki kullanımın devamı olduğunun ölçütü olarak ise en az bir sözcüğünün günümüzdeki türevi ile ortak oluşu ve aynı kavrama gönderme yapması esas alınacaktır. Ahmet Bican Ercilasun “Oğuz-Türkmen Dil Kaynakları” makalesinde (Ercilasun, 2000) Orhon, Uygur ve Karahanlı dönemi metinlerinin Yakutlar ve Çuvaşlar dışında bugünkü bütün Türk dünyasının ortak dil kaynakları olduğunu ifade eder. Bu bağlamda, Orhon, Uygur ve Karahanlı metinlerinde beliren dilin mirasçılarından biri de Çağdaş Irak Türkmen Türkçesidir. Geçmişten günümüze ortaklık arz eden deyimler, Çağdaş Irak Türkmen Türkçesinin Eski Türkçe kaynaklardan deyimler açısından nasıl beslendiğini ortaya koymaları açısından önemlidir. 2. Deyimler açıgı kel-: (Acısı gelmek) Hüzünlenmek, dertlenmek (ETDV: 63) > açığı gelmek: Kızmak, darılmak (IT: 21). adakın kuç-: (Ayağını kucaklamak) Ayağına kapanmak, yalvarmak (ETDV: 64) > ayağına kapanmak: Çok yalvarmak (IT: 45). adakınta kösül-: (Ayağına kapanmak) Yalvarmak (ETDV:65) > ayağına kapanmak: Çok yalvarmak (IT: 44). agır ig-: (Ağır hastalık) Şiddetli geçen rahatsızlık, ölümcül hastalık > ağır hasta olmak: Çok hasta olmak (IT: 25). agızı beklen-: (Ağzını kapamak) Susmak, bir şey söylememek > ağzını kapatmak: Susturmak (IT: 29). arka bol-: (Arka olmak) Yardımcı olmak, destekçi olmak (ETDV:71) > arka çıkmak-olmak-: Sahip çıkmak, yardımcı olmak (IT: 40). aş suvsuş üz-: (Yeme içmeyi kesmek) Yemek yememek (ETDV:73) > yemekten kesilmek: Hastalık sebebiyle yemek yememek (IT: 251). atı bat-: (Adı batmak) Anılmaz olmak (ETDV: 75) > adı batmış: Beğenilmeyen veya istenilmeyen birinin adını anmaktan çekinilirken söylenir (IT: 24), adı batsın: Defolsun, ortadan kaybolsun (IT: 24). BSJ Pub. Soc. Sci. / Serkan ŞEN bagırka urun-: (Bağrına basmak) Kucaklamak, koruyup kollamak (ETDV:78) > bağrı üstüne basmak: Pek çok sevmek (IT:50). baş agrıg-: (Baş ağrısı) Sıkıntı, dert (ETDV:79) > baş ağrısı: Güçlük, yorgunluk veya sorumluluk gerektiren iş (IT: 52). baş eg-: (Baş eğmek) İtaat etmek ETDV: 79) > baş eğmek: Kabul etmek, istemeden başkasının emrine bağlı kalmak (IT:54). baş koş-: (Baş koşmak) Rekabet etmek (ETDV:80) > baş koşmak: Var gücüyle bir işi başarmaya çalışmak (IT: 57). baş kötür-: (Baş kaldırmak) Büyüklük taslamak, itaatsizlik etmek (ETDV:80) > baş kaldırmak: 1. Ayaklanmak. 2. Karşı koymak (IT:57). başı tezgin-: (Başı dönmek) Bunalıp ne yapacağını bilememek (ETDV:80) > başı dolanmak: Baş dönmesine tutulmak (IT: 54). başın kodı kemiş-: (Başını öne eğmek) Hor ve hakir durumda olmak (ETDV: 81) > başı aşağı olmak: Onuru zedelenmek (IT: 54). başın yė-: (Başını yemek) Birinin felaketine neden olmak (ETDV: 81) > başını yemek: Birinin ölümünün başkasının yüzünden ileri gelmesi (IT: 59). başka tokıt-: (Başa vurulmak) Acı çekmek (ETDV: 82) > başına çalmak: Öfkeyle birine bir şey vermek veya bir şeyi iade etmek (IT:55). başra kak-: (Başa kakmak) Yaptığı iyiliği yüzüne vurmak (ETDV: 82) > başa kahmak: Birine yapmış olduğu bir iyiliği ara sıra hatırlatmak, yüze vurmak (IT: 52). boynın yogun kıl-: (Boynunu kalın kılmak) İyi duruma gelmek, gelişmek (ETDV: 90) > boynu kaba: Kendi nefsini beğenmiş, kabadayı (IT: 67). boyun eg-: (Boyun eğmek) İtaat etmek (ETDV: 89) > boyun eğmek: İstemeden kabul etmek zorunda kalmak (IT: 68). boyun sı-: (Boyun kırmak) Etkisiz duruma getirmek (ETDV: 89) > boynunu kırmak: Büyük zarara uğratmak (IT:68). boyunka yüd-: (Boyuna yüklemek) Borç ya da ödev olarak üstüne almak (ETDV: 90) > boyun borcu: Vazife, yapılması gereken iş (IT: 68). 2 Black Sea Journal of Public and Social Science ecel tut-: (Ecel tutmak) Ölmek: (ETDV: 96) > ecel gelmek: Vefat etmek, ölmek (IT: 97). egri yol-: (Eğri yol) Kötü işlere götüren tutum (ETDV: 97) > egri yola sapmak: Düz yoldan ayrılıp fena davranışlarda bulunmak (IT: 97). elgi ışka yişil-: (Eli işe yatmak) Bir işte ustalaşmak (ETDV: 97) > elinden iş gelmek: Yetenekli ve becerikli olmak (IT: 103). elgi kėng-: (Eli geniş) Eli bol, cömert: (ETDV: 97) > eli açık: Cömert (IT: 101). kız kol-: (Kız istemek) Kızı gelin olarak ailesinden talep etmek (ETDV: 123) > kız istemek: Evlenmek için bir kızı ana baba ya da yakınlarından istemek (IT: 168). kögülke al-: (Gönle almak) İyice anlayıp hatırda tutmak (ETDV: 142) > gevline almak: Sözün kendine karşı söylendiğini düşünerek üzülmek (...truncated)