Doğrudan Yabancı Yatırımlar ve İhracat İlişkisi: Gelişmekte Olan Ülkeler Üzerine Bir Nedensellik Analizi

DOĞRUDAN YABANCI YATIRIMLAR VE İHRACAT İLİŞKİSİ: GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELER ÜZERİNE BİR NEDENSELLİK ANALİZİ Murat ÇETİN Doç. Dr., Bozok Üniversitesi, İİBF İktisat Bölümü Fahri SEKER Yrd. Doç. Dr. Bozok Üniversitesi, İİBF İktisat Bölümü Doğrudan Yabancı Yatırımlar ve İhracat İlişkisi: Gelişmekte Olan Ülkeler Üzerine Bir Nedensellik Analizi “The Relationship Between Foreign Direct Investments and Exports: A Causality Analysis on Developing Countries” Özet Bu çalışma, 1980-2009 döneminde VAR yöntemine dayalı geliştirilmiş Granger nedensellik testlerini kullanarak sekiz gelişmekte olan ülke ekonomisi için doğrudan yabancı yatırımlar ile ihracat arasındaki nedensellik ilişkisini inceler. Toda-Yamamoto test sonuçları; Polonya ve Meksika ekonomilerinde doğrudan yabancı yatırımlardan ihracata doğru işleyen tek yönlü bir nedensellik, Pakistan ve Türkiye’de ise ihracattan doğrudan yabancı yatırımlara doğru işleyen tek yönlü bir nedensellik tespit etmiştir. Dolado-Lütkepohl test sonuçlarına göre; Polonya’da doğrudan yabancı yatırımlardan ihracata doğru tek yönlü bir nedensellik, Tayland ve Pakistan ekonomilerinde ihracattan doğrudan yabancı yatırımlara doğru tek yönlü bir nedensellik söz konusudur. Çalışmada, değişkenler arasında çift yönlü bir nedensellik bulgusuna rastlanmamıştır. Sonuç olarak, gelişmekte olan ülkeler ihracat ve doğrudan yabancı yatırımlar odaklı politikalar üretmeye ve uygulamaya devam etmelidir. Gelişmekte olan ülkelerin dışa dönük kalkınma stratejileri, ihracatı ve doğrudan yabancı yatırımları destek stratejilerini kapsamalıdır. Anahtar Kelimeler: Doğrudan Yabancı Yatırımlar, İhracat, Nedensellik, Gelişmekte Olan Ülkeler. Abstract This paper aims to examine the causal relationships between foreign direct investments (FDI) and exports in eight developing countries by using augmented Granger causality tests over the period 1980-2009. The empirical results of Toda-Yamamoto test indicate that there is a causal relationship between variables running from FDI to exports for Poland and Mexico, while the direction of causality is from exports to FDI for Pakistan and Turkey. Dolado-Lütkepohl test’s findings exhibit that there is a uni-directional causality running from FDI to exports for Poland, while the direction of causality is from exports to FDI for Pakistan and Tayland. Here, there is no bi-directional causality between variables in both tests. Consequently, developing countries should sustain to generate and implement the policies based on exports and FDI. The outward-looking development strategies of developing countries should encompass both export-support strategy and FDI-support strategy. Keywords: Foreign Direct Investments, Exports, Causality, Developing Countries. ESKİŞEHİR OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ İİBF DERGİSİ, NİSAN 2013, 8(1), 121-142 121 1. Giriş Doğrudan yabancı sermayeyi teşvik edici politikalar izleyen Endonezya, Malezya, Tayland, Brezilya ve Meksika gibi gelişmekte olan ülkeler gibi Türkiye ekonomisi de son yıllarda hızlı ve sürekli bir büyüme performansı yakalamıştır. Bu tür politikalar, söz konusu ülkelerde tek başına hızlı bir büyüme için yeterli bir koşul olmasa da doğrudan yabancı yatırımların girişini kolaylaştıran bir iklim yaratmaktadır. Doğrudan yabancı yatırımlar, hem ulusal hem de uluslararası düzeyde oldukça ilgi gören bir araştırma konusudur. Mundell (1957), Vernon (1966), Schmitz (1972), Kojima (1975), Dunning (1977), Helpman (1984) ve Markusen (1998) gibi iktisatçılar doğrudan yabancı yatırımları motive eden faktörler üzerinde durmuş ve bu literatür gün geçtikçe gelişme göstermiştir. Ekonomistlerin önemli bir kısmı, doğrudan yabancı yatırımların tüm ülkeler özellikle de gelişmekte olan ülkeler için bir büyüme ve kalkınma aracı olduğunu savunmaktadır. Söz konusu ekonomistlerin en önemli argümanları; doğrudan yabancı yatırımların daha yüksek bir ihracat, uluslararası piyasalara açılma, bir finans kaynağı ve banka kredilerinin ikamesi anlamına gelmesidir. İhracatın uzun bir süredir ekonomik büyümenin motoru olarak kabul edilmesi, doğrudan yabancı yatırımların ev sahibi ülkenin ihracat performansı üzerindeki rolünün ampirik açıdan analiz edilmesinde etkili olmuştur. Gerçekten de doğrudan yabancı yatırım girişlerine ev sahibi ülkenin ihracatının nasıl karşılık vereceği konusunda teorik ve ampirik literatürde yoğun bir tartışma bulunmaktadır. Bu tartışmada kritik konu, doğrudan yabancı yatırımların bu yatırımları kabul eden ülkelerin ihracat performansını destekleyen bir araç olarak kabul edilip edilmeyeceğidir. Doğrudan yabancı yatırımlar ile ihracat arasındaki ilişkiyi inceleyen ampirik çalışmalar farklı bulgular ortaya koymuşlardır. Bu literatür içerisinde Alguacil ve Orts (2002), Baliamoune-Lutz (2004), Karagöz ve Karagöz (2006), Şen ve Karagöz (2006) ve Yılmazer (2010) gibi nedensellik ilişkisi üzerinde duran çalışmalar genelde Granger nedensellik testlerini tercih etmişlerdir. Bu çalışmaların bir diğer özelliği, tek ülkeli analiz gerçekleştirmiş olmaları ve karşılaştırma yapmaya imkân tanımamalarıdır. Bu çalışmada 1980-2009 periyodunda Türkiye, Hindistan, Pakistan, Çin, Brezilya, Tayland, Meksika ve Polonya olmak üzere sekiz gelişmekte olan ülke ekonomisi için doğrudan yabancı yatırımlar ile ihracat arasındaki nedensellik ilişkisi analiz edilmektedir. Çalışmanın önemli bir özelliği, geliştirilmiş Granger nedensellik testleri olarak da bilinen Toda-Yamamoto (1995) ve Dolado-Lütkepohl (1996) nedensellik testlerini birlikte kullanmasıdır. Çalışmanın ikinci bölümünde teorik ve ampirik literatür ele alınmaktadır. Üçüncü bölüm, çalışmada kullanılan veri seti ve me- 122 ESKİŞEHİR OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ İİBF DERGİSİ todoloji hakkında bilgi verir. Ampirik sonuçlar ve sonuçların diğer çalışmalar ile karşılaştırılması, dördüncü bölümde ortaya konmaktadır. Son bölümde ise genel değerlendirme ve politika çıkarımlarına yer verilmektedir. 2. Literatüre Bakış Teorik ve ampirik literatürde doğrudan yabancı yatırımların ihracat performansını nasıl etkilediği önemli bir tartışma konusudur. Bu tartışmalar çeşitli ampirik kanıtlarlarla desteklenmektedir. Bazı yazarlar doğrudan yabancı yatırımların ihracat üzerinde istatistikî olarak anlamsız ya da negatif etkisinin olduğunu belirtirken, bazıları da güçlü bir pozitif ilişkiyi desteklemektedir. Doğrudan yabancı yatırımlar ile ihracat arasındaki ilişkiye teorik açıdan bakıldığında ilk olarak klasik ve neoklasik dış ticaret teorileri olarak adlandırılan yaklaşımlar karşımıza çıkmaktadır. Smith, Ricardo, Heckscher-Ohlin-Samuelson ve Mundell tarafından ortaya atılan görüşler bu alandaki en önemli açıklamalardır. Oldukça katı varsayımları bünyesinde barındıran klasik ve neoklasik yaklaşımlar, uluslararası sermaye hareketlerine hemen hemen hiç yer vermemişlerdir. Bununla birlikte, konu ile ilgili ilk tartışmalar da buradan çıkmıştır. Ricardo’nun karşılaştırmalı üstünlükler teorisi, sermayenin uluslararası alanda hareketli olmadığı varsayımına dayandığı için bu konuda bir açıklama getirememiştir. (...truncated)