Kuzey Irak'ta Tasavvuf ve Tarikatlar

AKADEMİAR DERGİSİ YIL: 2017 (Haziran)- SAYI: 2 - s. 15-54 KUZEY IRAK’TA TASAVVUF VE TARİKATLAR The Misticism and Sufi Orders in Northern Iraq Yrd. Doç. Dr. ABDULCEBBAR KAVAK Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Öz Kuzey Irak, dinî ve kültürel çeşitlilik açısından oldukça zengin bir bölgedir. İslam’ın bölgeye gelişiyle başlayan toplumsal değişim, hayatın her alanında hissedilmiştir. İslam dünyasında ilim ve tasavvuf alanında meydana gelen değişim ve hareketlilik, Kuzey Irak bölgesini de etkilemiştir. Horasan, Nişabur ve Bağdat Zühd Mekteplerinin etkilediği bölgede, pek çok tarikat tasavvufî faaliyet yürütmüş ve toplumsal desteğe mazhar olmuşlardır. Şeyhülislam Ali Hakkarî, Şeyh Adî b. Müsafir, Şeyh Kadîbü’l-Bân, Şeyh Ebûbekir Abdülaziz Geylânî ve Şeyh İsa Berzencî gibi ilk dönem sûfîlerinin başlattıkları irşad faaliyetleri, Seyyid Baba Resûl Berzencî, Şeyh Şemsüddin Ahlâtî, Şeyh Muhammed Nûdehî, Şeyh Ma’rûf Berzencî, Mevlânâ Hâlid-i Bağdadî, Şeyh Nureddin Birifkanî ve Şeyh Abdurrahman Hâlis Talabânî gibi tanınmış mutasavvıflar tarafından devam ettirilmiştir. Kâdiriyye, Adeviyye, Kübreviyye, Safeviyye, Nurbahşiyye, Halvetiyye ve Nakşibendiyye gibi tarikatların faaliyet yürüttüğü Kuzey Irak’ta, Bektâşiyye, Kâkaiyye ve Yezîdiyye gibi heterodoks tasavvufî yapılar da yer almaktadır. Anahtar Kelimeler: Kuzey Irak, Tasavvuf, Nurbahşiyye, Kâdiriyye, Nakşibendiyye Abstract Northern Iraq is a quietly rich region in terms of religious and cultural diversity. The social change that began with the advent of Islam in the region has been felt in every area of life. The change and mobility of science and mysticism in Islamic world influenced the northern Iraqi region. In the region that was affected by the Zuhd School of Horasan, Nishabur and Baghdad, many sects have carried out Sufistic activities and have honoured of social support. Initiated by the early Sufis such as, Shaikh al-Islam Ali Hakkari, Sheikh Adi b. Musafir Sheikh Qadib al-Ban, Sheikh Abdulaziz Geylani and Sheikh Isa Barzanjî, the activities were continued by the well-known Sufis, such as Sayyid Baba Resul Barzanjî, Sheikh Shamsuddin Ahlâtî, Sheikh Muhammad Nûdehî, Sheikh Ma’rûf Barzanjî, Mawlana Khâlid Baghdadi and Sheikh Nureddin Birifkanî, Sheikh Abdurrahman Halis Talabani. In northern Iraq, where sects such as Qâdiriyya, Adaviyya, Kübraviyya, Safaviyya, Nurbakhshiyya, Khalwatiyya and Nakshbandiyya were in service, such heterodox mystical structures as Baktashiyya, Kakaiyya and Yezidiyya also take places in that region. Key words: Northern Iraq, Misticism, Nurbakhshiyya, Qadiriyya, Naqshbandiyya KUZEY IRAK’TA TASAVVUF VE TARİKATLAR Giriş K uzey Irak, coğrafik olarak Musul’un güneyinden Hamrin dağlarına kadar uzanan hattın kuzeyinde yer alan ve idarî olarak Musul ve Şehrezûr vilayetlerinin sınırlarıyla örtüşen bölgedir.1 Kuzey Irak genel itibariyle Kürt, Türkmen ve Arap aşiretlerinin meskûn olduğu ve aşiret ilişkilerinin toplumsal yapıyı büyük oranda belirleyip etkilediği bir bölgedir. Bu yapısından dolayı bölge asırlarca nüfuzlu aileler tarafından emîrlik adı altında yönetilmiştir. Musul’un kuzeyinde Behdînan Emîrliği, Erbil ve çevresinde Soran Emîrliği ve Şehrezûr’da Baban Emîrliği XIX. Yüzyılın ilk yarısına kadar bölgenin yönetiminde söz sahibi olmuşlardır.2 Miladî VII. Yüzyılın ilk yarısında İslam’la tanışan3 Kuzey Irak bölgesi, İslam kültür ve medeniyetinin erken dönemde kök saldığı canlı ilim kültür merkezlerinden biri olmuştur. Bununla beraber bölgede yaşayan çok sayıda gayr-ı Müslim’in de varlığı inkâr edilemez. Din, dil ve kültür olarak Ortadoğu’nun belki de en renkli bölgelerinden biri olan Kuzey Irak’ta, Yahudî, Hıristiyan, Sabiî ve Mecûsîlerin yanında, Ehl-i Hâk mensupları ve Yezidîlerin toplumsal hayattta ve kültürel alanda hatırı sayılır ağırlıkları bulunmaktadır.4 Müslümanların inşa ettikleri çok sayıda cami ve medrese Kuzey Irak’ta İslam kültürünün yayılmasına ve İslamî ilimlerin gelişmesine katkı sunmuştur. Diğer taraftan İslam dünyasında yaygınlaşan Zühd mektepleri ve sonrasında yayılan tasavvufî harekletler, Kuzey Irak’ta da ilk günden itibaren zemin bulmuştur. Hatta tasavvufun kurumsal- 1 2 3 4 Cemal Muhammed Dâvûd- Muhammed Cûde, el-Arab ve’l-Ard fi’l-Irak, Ürdün: eşŞeriketü’l-Arabiyya Li’t-Tiba’a ve’n-Neşr, 1979, s. 30; Sinan Marufoğlu, Osmanlı Döneminde Kuzey Irak, İstanbul: Eren Yay., 1998, s.29-30. Abdülaziz Süleyman Nevvâr, Târîhu’l-Iraki’l-hadis, Kahire: Dâru’l-kitâbi’l-Arabî, 1968, s. 99–120. et-Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr, Târîhu’l-Umem ve’l-Mulûk, Beyrut: Dârü’lKütübi’l-İlmiyye, 1987, II, 484; İbnü’l-Esîr, Ebu’l-Hasan Ali b. Ebi’l-Kerem Muahmmed b.Muhammed eş-Şeybânî, el-Kâmil fi’t-târîh, tahk. Muhammed Yûsuf ed-Dekkâk, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2003, II, 410-421. Reşîd el-Hayyûn, el-Edyân ve’l-mezâhib bi’l-Irak, Germany: Menşûrâtu’l-Cemel, 2003, s. 445; Abdürrezzâk el-Hasaney, el-Irak kadîmen ve hadisen, Beyrut: er-Râfideyn Li’t-Tibâ’a ve’n-Neşr, 2013, s. 41-49. YIL: 2017 SAYI: 2 17 18 ABDULCEBBAR KAVAK laşma döneminde tekke ve zaviyelerin ilk açıldığı bölgelerden biri de Kuzey Irak’tır. Bu makalemizde Kuzey Irak’ta ki tasavvufî hayatı genel hatlarıyla irdelemeye gayret edeceğiz. Bu bölgede faaliyet yürütmüş tarikatlar ile bu tarikatlara ait tekkeleri tanıttıktan sonra bölgede yetişmiş etkin sûfîler hakkında bilgi vereceğiz. I. Kuzey Irak’ta İlk Tasavvufî Faaliyetler Kuzey Irak, Horasan ve Nişabur Mektepleri ile Bağdat Mektebine mensup şahsiyetlerin, tasavvufî söylem ve uygulamaları için uygun bir zemin ve muhatap bulabildikleri münbit bir bölge olmuştur. Bu durum tasavvufun kurumsallaşma döneminde bölgede tekke açan sûfîlerin faaliyetlerini kolaylaştırmıştır. Bu meyanda adından en çok bahsedilen sûfîlerin başında Şeyhülislam Ali Hakkârî (ö. 486/1094) gelmektedir. Onun Kuzey Irak’ın Behdînan bölgesinde inşa ettiği Dêreş Tekkesi,5 henüz tekke kültürünün yaygınlaşmadığı bir dönemde tasavvufî faaliyet yürütülen bir kurum olarak önem arz etmektedir. Dêreş Tekkesi hakkında sonraki dönemlerde yazılan eserlerde bilgi bulunmamasından, Şeyhülislam Ali Hakkârî’den sonra tekkenin aktivitesini yitirdiği anlaşılmaktadır. Şeyhülislam Ali Hakkârî’nin vefatından kısa bir süre sonra bu defa Şehrezûr’a bağlı Hevraman bölgesinde Pîr Şehriyar olarak tanınan Şeyh Mustafa Hevramanî bir tekke açmıştır. Kâdiriyye tarikatı mensubu olan Şeyh Mustafa Hevramanî’nin açtığı bu tekkenin Şehrezûr bölgesinde tasavvufî ilk kurumsal yapı olduğunu söyleyebiliriz. Şeyh Mustafa Hevramanî, bu tekkede irşad faaliyetleriyle halkı aydınlatmış ve çok sayıda halife yetiştirmiştir.6 Şehrezûr bölgesinde Hicrî VI. Yüzyılın ilk yarısında Şeyh Mustafa Hevramanî dışında irşad faaliyetleriyle uğraşan başka sûfîlerin bulunup bulunmadığı hususunda kaynaklar ketum davranmışlardır. Buna mukabil aynı dönemde Musul’da tasavvufî hayat canlanmıştır. Musul merkez ve çevresinde açılan tekkeler, zamanla büyük irfan mer5 6 Enver el-Mâyî, el-Ekrâd fî Behdînân, Duhok: Matbaatu Hâvâr, 2011, s. 1 (...truncated)