BAĞLAM MERKEZLİ BİR TAHLİL: FATİHA SURESİ'NİN ALTINCI VE YEDİNCİ AYETLERİ

Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi Eylül/2015 Yıl:2, Sayı: 4, s. 73-103 BAĞLAM MERKEZLİ BİR TAHLİL: FATİHA SURESİNİN ALTINCI VE YEDİNCİ AYETLERİ Mürsel Ethem Özet Bu çalışmada Fatiha suresinin son iki ayeti “gramer” ve “bağlamdaki anlamı” yönüyle incelenmiştir. Bu iki ayet – her ne kadar müstakil birer ayet olsalar da – hem mana açısından hem de dilbilgisi açısından birbirini tamamlamaktadır. Dolayısıyla söz konusu ayetlerde verilmek istenilen mesajı doğru anlamak ve Fatiha suresindeki konu bütünlüğünü koruyabilmek için her iki ayetin birlikte incelenmesi gerekmektedir. Çalışmamızın amacı, merhum Salih Akdemir’in de dikkatlerini çeken, Fatiha suresi altıncı ve yedinci ayetlerin manasının anadili Arapça olan müfessirler ve başka dillere çeviri yapan mütercimler tarafından kısmen gramer yönünden doğru fakat anlamlandırma yönünden hatalı biçimde çevrildiği ve bu hatanın sürdürülüyor olması sebebiyle ayetlerin anlamlarını yeniden ortaya koymak olacaktır. Anahtar Kelimeler: Fatiha, Hidayet, Dalalet, Bağlam, Tefsir, Meal. The Analyzing In The Context: Surah Al-Fatiha Sixth & Seventh Verses Abstract İn this work the last two verses of Surah Al Fatiha analyzed from point view of “grammar” and “context meaning.” Though these two verses are independent from one another but they complete each other from both meaning and grammar point of view. Consequently, it is necessary to analyze both verses together to understand rightly the message given in these two verses and to protect theme integrity of Surah Al Fatiha. The aim of this work is to present afresh meaning of sixth & seventh verses of Surah Al-Fatiha because, as it was noticed by late Salih Akdemir, though these two verses have partly been examined correctly from grammar point of view but from meaning point of view these have been interpreted wrongly by both the Arab exegetes and translators of Quran into different languages and this mistake is carrying on. Keywords: Al Fatiha, Guidance, Heresy, Context, Tafsir, Translation.  Yrd. Doç. Dr., Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, . Bağlam Merkezli Bir Tahlil: Fatiha Suresinin Altıncı ve Yedinci Ayetleri Giriş Fatiha suresinin inceleneceği bu çalışmada sürekli metin tekrarı yapmamak adına surenin bütününe yer vermek istiyoruz. Müfessirlerin genel görüşüne göre, Fatiha suresi vahyin iniş sürecine göre Mekke’de nazil olan beşinci suredir.1 Fatiha suresi tam olarak inen ilk suredir. Fazileti hakkında birçok rivayet bulunmaktadır.2 Müfessirlere göre “ َ‫سبْعا ً ِّمنَ ْٱل َمثَا ِّني َو ْٱلقُ ْرآن‬ َ َ‫َولَقَدْ آتَ ْينَاك‬ ْ 3 ayetinde geçen “‫سبْعا ً ِّمنَ ْٱل َمثَانِّي‬ ‫يم‬ َ – yedi tekrarlanan” ifadesinden maksat, Fatiha َ ‫”ٱلعَ ِّظ‬ süresidir.4 Fatiha suresi, Kur’ân’ın dünya görüşü ve içerdiği konular bakımından özeti sayılmaktadır. Bundan dolayı Fatiha suresini izah etmeye çalışan çok sayıda eser kaleme alınmıştır. Bu çalışmada son iki ayetin bütüncül ele alınmamasından kaynaklanan tercüme ve anlama hataları giderilmeye çalışılarak Fatiha suresinin içerdiği özet anlatıma katkı sağlanacaktır. 1 Nesefî’nin aktardığı bilgiye göre ilk nazil olan sure Fatiha suresidir, bu konudaki görüşü “cumhura göre ilk nazil olan sure Fatiha’dır. Daha sonra Alak suresi nazil oldu” şeklindedir. Bkz: Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullâh b. Ahmed b. Mahmûd en-Nesefî, Medârikü’t-Tenzîl ve Hakâiku’t-Te’vîl, thk. Yûsuf Alî Büdeyvî, Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, Beyrut 1998, III, 662. 2 Ebû Cafer Muhammed ibn Cerîr et-Taberî, Câmiu’l-Beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân, thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî, Hicr Yay., Kahire 2001, I, 202-203; Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed es-Süyûtî, ed-Dürru’l-Mensûr fi’t-Tefsîr bi’l-Me’sûr, thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî, Merkezü’l-Buhûsi ve’d-Dirâsâti’l-Arabiyyeti’l-İslâmiyye, Kahire 2003, I, 44 vd. 3 Hıcr 15/87. 4 Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân, thk. Muhammed Sâdık Kamhâvî, Dâru’lİhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Beyrut 1992, I, 26-27. Ayrıca bkz: Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr fî İlmi’t-Tefsîr, Mektebetü'l-İslâmî, Beyrut 1984, I, 10; Hûd b. Muhakkem el-Hüvvârî, Tefsîru Kitabillâhi'l-Azîz, Dâru'l-Ğarbi'l-İslâmî, Beyrut 1990, I, 74. 74 Mürsel Ethem Anlam açısından birbirini tamamladığı için Fatiha suresinin son iki ayetini beraber ele alarak incelemeye çalışalım: َ ‫ص َرا‬ َ ‫ٱلص َرا‬ )٧( َ‫ب َعلَ ْي ِّهم َوالَ ٱلضَّآلِّين‬ ِّ ‫ط ٱلَّذِّينَ أ َ ْن َع ْمتَ َعلَ ْي ِّه ْم َغي ِّْر ْٱل َم ْغضُو‬ ِّ )٦( ‫يم‬ ِّ ‫ٱ ْه ِّدنَا‬ َ ‫ط ْٱل ُم ْست َ ِّق‬ Söz konusu bu ayetlerin Müslümanlara ait bir dua cümlesi olarak ifade edildiği görülmektedir. Zaten Fatiha suresi mümininler için bir duadan başka bir şey değildir. Buna binaen akla hemen şu soru gelmektedir: “esasen hidayet üzere olan birisinin “Bizi doğru yola ilet” demesine gerek var mıdır? Böyle bir durumda bulunan birisinin farklı bir dua etmesi daha uygun olmaz mı? Fatiha suresi yedinci ayetinde geçen “ ِّ‫َغي ِّْر ٱ ْل َم ْغضُوب‬ ‫ عَ َل ْي ِّهم‬- ğayri’l-mağdubi aleyhim” ve“ َ‫ – َو َال الضَّالِّين‬vele’d-dâllîn” ifadeleriyle kimler kastedilmiştir? Bu konuda tefsir literatürümüzde izahlar var mıdır? Varsa bu açıklamalar ayetin yapısına uygun düşmekte midir?” Çalışmamızda bu soruların cevaplarını aramaya gayret edeceğiz. Geçmiş tarihimizde bazı önyargıların Kur’ân’ı doğru anlamamıza engel olduğunu görmekteyiz. Mevzuubahis ayetlerin doğru olduğuna inandığımız anlamlarını tespit etmede ilk önce değerli mirasımız olan tefsir kaynaklarını inceleyeceğiz. Daha sonra seçtiğimiz bazı mealleri analiz ederek meal mütercimlerin konuya olan yaklaşımlarını ortaya koyacağız. A. Tefsirlerde Fatiha Suresi Altıncı Ayetin Yorumu Hemen belirtmek isteriz ki Fatiha suresinin son iki ayetini farklı anlayan ve yorumlayan müfessirler ve meal çalışmaları yapan ilim adamları olmuştur. Azımsanmayaَ ‫الص َرا‬ cak sayıda müfessirler }‫يم‬ ِّ ‫ {ا ْه ِّدنَا‬ayetini “Bizi doğru yola ilet” manasından َ ‫ط ْال ُم ْستَ ِّق‬ farklı bir yorum tercih etmişlerdir. Araştırmamıza göre bu ayete ilk farklı mana verenlerden birisi Garibu’l-Kur’ân eserinin sahibi Zeyd b. Alî (h.120)’dir: َ ‫الص َرا‬ . ُ‫ التثبيت‬:ُ‫يم} فال ِّهدَاية‬ ِّ ‫ {ا ْه ِّدنَا‬:‫وقوله تعالى‬ َ ‫ط ْال ُم ْستَ ِّق‬ Açıkça görüldüğü gibi Zeyd b. Alî ayette geçen “‫ا ْه ِّدنَا‬/ihdina” kelimesini “ ُ‫”التثبيت‬ yani “sabit/daim eylemek” kelimesiyle açıklamaktadır.5 Bu demektir ki zaten hidayette/sıratı müstakımde olan müminler “bizleri doğru yolda sabit eyle/daim kıl” diye dua etmektedirler. 5 Zeyd b. Alî b. Hüseyin, Tefsîru Garîbi’l-Kur’ân, thk. Muhammed Cevâd el-Hüseynî el-Celâlî, Dâru'lVa'yi'l-İslâmî, Beyrut trsz, s.120. Buna benzer ifadeler Kur’ân’ın başka yerlerinde de vardır. Örnek için bkz: Ali İmran 3/8, 147. 75 Bağlam Merkezli Bir Tahlil: Fatiha Suresinin Altıncı ve Yedinci Ayetleri Benzer yorumu Taberî (h.310) de benimsemektedir: َ ‫ ( ا ْهدِّنا الص َرا‬:‫ومعنى قوله‬ ... ‫ َوفقنا للثبات عليه‬: ‫ط ال ُم ْست َ ِّقيم ) في هذا الموضع عندنا‬ Ayeti “Sen bizi doğru y (...truncated)