“Türk Popüler Müzik Üretimi Ve Ürünlerindeki Karma Yapıyı Hazırlayan Toplumsal ve Müziksel Etkenler”

SOSYAL ve BEŞERİ BİLİMLER DERGİSİ Cilt 3, No 1, 2011 ISSN: 1309-8012 (Online) TÜRK POPÜLER MÜZİK ÜRETİMİ ve ÜRÜNLERİNDEKİ KARMA YAPIYI HAZIRLAYAN TOPLUMSAL ve MÜZİKSEL ETKENLER E. Filiz DÜRÜK Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi, Müzik Eğitimi Anabilim Dalı Buca, 35160, İzmir E-posta: Özet Türk popüler müzik pazarındaki ürün ve icralarda farklı müzik türlerinden örneklerin yer aldığı repertuar çeşitliliğinin yaygınlığı göze çarpar. Bunun yanı sıra müzik türleri arasındaki sınırlar gittikçe silikleşmiş ve birkaç türü birleştiren müzik akımları ortaya çıkmıştır. Dinleyici beğenilerine göre şekillenen bu karma yapının oluşmasında belirli tarihsel, toplumsal ve kültürel kırılma noktaları etkili olmuştur. Geçmişten günümüze Doğu ve Batı, kent ve kır kültürü arasında kalmış olan toplumun farklı kesimlerinin beğenisini karşılamak üzere müzik yapımcıları her kesime birden hitap edebilecek ürünleri piyasaya sürme stratejisini benimsemiştir. Bu strateji doğrultusunda pop ve(ya) arabesk müziğin elemanlarının her müzik türünde kullanıldığı “sentez” çalışmaları içeren ve farklı müzik türlerinden en popüler şarkıların bir arada yer aldığı ürünler oluşturulmuştur. Bu çalışma, tarihsel ve toplumsal zemin bağlamında Türk popüler müzik dinleyicisinin beğenisini karşılayan ve müzik üretimine yön veren “karma yapı” tanımlamasının içini doldurmayı amaçlar. Çalışmada, dinleyici eğilimlerinin müzisyen ve yapımcı stratejilerini nasıl yönlendirdiği ve müzikteki karma yapının müzik üretim formatlarına nasıl yansıdığı konuları, popüler müzik ürünleri üzerinden etnografi yöntemiyle analiz edilir. Anahtar Kelimeler: müzikte karma yapı, alaturka müzik, alafranga müzik, poparabesk müzik. Alan Tanımı: Kültürel Çalışmalar (Müzik Bilimleri) SOCIAL AND MUSICAL FACTORS PREPARING THE COMPOSITE STRUCTURE IN TURKISH POPULAR MUSIC PRODUCTION AND PRODUCTS Abstract The prevalence of repertoire variety, which has the samples of different music types, is seen in products and performances in Turkish popular music market. 33 SOSYAL ve BEŞERİ BİLİMLER DERGİSİ Cilt 3, No 1, 2011 ISSN: 1309-8012 (Online) Besides, the borders between music types have become indistinct gradually and music trends which combine several types have appeared. Certain historical, social and cultural turning points had been effective in the formation of this composite structure that is shaped according to the audience’s taste. From those days to now, music producers have adopted the strategy of launching the products which should address to each class of society at a time to meet the tastes of different parts of the society that have been stuck between the cultures of East and West, urban and rural. In the direction of this strategy, products which include both “synthesis” works in which pop and/or arabesque music elements are used in every music types, and the most popular songs from different music types all together, have been formed. This study, in the context of historical and social basis, aims to frame the definition of “composite structure” that satisfies the taste of Turkish popular music audience and guides the music production. In the study, the subjects, how the audience tendencies guide musician’s and producer’s strategies, and how the composite structure of music reflects on the music production formats, are analyzed by ethnography method on popular music products. Key Words: composite structure in music, Turkish-style music, European music, pop-arabesque music. JEL Code: Y Cultural Studies (Music Sciences) 1. GİRİŞ Türk kültürünün Doğulu ve Batılı olmak üzere iki ana kaynaktan beslenmesi durumu, popüler müziğin bugünkü Doğu-Batı sentezli karma yapısının oluşmasında belirleyici olmuştur. Bu iki kaynaktan ilki gelenekselcilik ve olumsuzlama, ikincisi modernlik ve olumlama anlamları yüklenerek kullanılagelmiştir. Türk kültürünün tarihsel, dinsel ve coğrafi ortak geçmişi sebebiyle Doğu kültürüne yakın duruşunun yanı sıra Batı kültürünü “ideal” olarak benimsemesi, Osmanlı İmparatorluğu’nda Tanzimat dönemine dayanmaktadır. Osmanlı döneminde sağlam bir düşünsel temele oturtulamamış yenilik hareketleri, Batı’dan olduğu gibi aktarılan kültürel formların geleneksel olanların üstüne eklenmesi yoluyla gerçekleştirilmiştir. Öte yandan Cumhuriyet dönemiyle beraber Atatürk liderliğinde Batı uygarlığı, kültürel ve ekonomik bir devrimin hedeflendiği “modernleşme projesi” çerçevesinde bu kez amaç ve kapsamı saptanmış olarak model alınmıştır. Kültürel bağlamda Anadolu kültürünün geliştirilmesinin amaçlandığı ve kuramsal olarak sağlam temellere oturtulan bu projenin uygulama aşamasında merkeziyetçi bir politika izlenmesi ve hızlı bir değişim beklenmesi, kültürel elemanların birbiri üzerine eklemlenmeye devam 34 SOSYAL ve BEŞERİ BİLİMLER DERGİSİ Cilt 3, No 1, 2011 ISSN: 1309-8012 (Online) etmesi sonucunu doğurmuştur. Işık ve Erol, Osmanlı ve Cumhuriyet ideolojilerinin ortak noktasını şöyle saptar: “Batılılaşma devlet politikası olarak kurumlaştırılmaya çalışılmıştır; bu da yukarıdan aşağıya bir dönüşümün görünüşü anlamına gelmektedir” (Işık&Erol, 2002: 49). 1950’lerde Demokrat Parti iktidarı döneminde sanayileşme, hızlı ve çarpık kentleşmenin etkisiyle kültürde ve kimlikte Batılı-Doğulu karşıtlığının doğurduğu çelişkiye kentli-köylü karşıtlığı da eklenir. Ekonomik fırsatlardan yararlanmak amacıyla ülkenin kırsal kesiminden kente doğru yoğun bir göç oluşur. Göç sonucunda kentli ve köylü kesimin karşılaşması, kentteki köylülerin hızlıca modernleşme istekleri ile sonuçlanır. Ekonomik alanda Batı’yı model alan Demokrat Parti ve 80’lerdeki Özal iktidarının İslamiyet’e ve Doğulu kimliklere yakınlık kuran demeçleri toplumdaki kültürel bocalamayı pekiştirir. Osmanlı’dan günümüze devlet politikasının yönlendirmesi ile Batılı ve Doğulu kültürel elemanların birbiri üzerine eklemlenmesinin müzikteki ilk yansımaları yerli olmayan müzik formlarının önce alıntılama yoluyla benimsenmesi, sonra Türkçe söz yazma ve benzeştirme yoluyla yeni besteler yapılarak yerelleştirilmesi biçiminde olmuştur. Türk popüler müziğine giren ilk Batılı türler olan kanto, operet, tango gibi türler, “arabesk” müziğin oluşmasında etkili olan Hint, Mısır ve Arap şarkıları ve 60’lı yıllarda Avrupa’da moda olan popüler şarkılar “aranjman” adı verilerek bu yolla yerelleştirilmiştir. Kapitalist sistemin sağladığı özgürlüğün sınırlarının zorlandığı, teknolojik gelişmelerin Türkiye’ye dünya ile eş zamanlı girdiği ve tüketimin zirveye çıktığı yıllar olan 1990’lı yıllar, aynı zamanda yaşamın her aşamasında yaşanan karmaşanın Türk popüler müziğinde de etkisini iyice gösterdiği yıllar olur. Popüler müzikte iki ana akım, pop ve arabesk müzik birbirlerinin ve diğer bütün türlerin içine iyice sızar. Türk müziğini oluşturan kaynakların hepsini bir arada kullanarak her kesime hitap edebilecek “sentez” ürünler vermek piyasanın izlediği bir strateji olarak popüler müziği şekillendirir. 2. GAZİNO ÖRNEĞİNDE POPÜLER MÜZİĞİN KARMA YAPISI Cumhuriyet’in ilk yıllarında müziğe radyo ve plaklar (...truncated)