İKİNCİ MEŞRUTİYET DÖNEMİNDE KADIN OLMAK

SOSYAL ve BEŞERİ BİLİMLER DERGİSİ Cilt 3, No 1, 2011 ISSN: 1309-8012 (Online) İKİNCİ MEŞRUTİYET DÖNEMİNDE KADIN OLMAK Ahmet ÖZKİRAZ Gaziosmanpaşa Üniversitesi İİBF Kamu Yönetimi Bölümü E-posta: M. Nazan ARSLANEL Gaziosmanpaşa Üniversitesi İİBF Kamu Yönetimi Bölümü E-posta: Özet İkinci Meşrutiyet, Osmanlı toplumunda toplumsal alanda, özellikle eğitim ve hukuk alanlarında önemli değişimlerin yaşandığı dönem olmuştur. Tanzimat’ın ilanı ile başlayan Osmanlı kadınının toplumsal hayattaki yeri konusundaki değişmeler İkinci Meşrutiyetin ilanı ile önemli bir hız kazanmıştır. Özellikle İkinci Meşrutiyet dönemi kadınlarının elde ettiği geniş eğitim imkanı, kadınların toplumsal hayatta daha aktif olarak varlığını ortaya koymasını sağlamıştır. Önemli değişimlerin yaşandığı Meşrutiyet toplumunda kadın, modernlik ile geleneksellik arasında kalmıştır. Dönemin kadınları tarafından özgürlüğün ilanı olarak algılanan İkinci Meşrutiyetin ilanı, yeni modern kadın modelinin de şekillenmeye başladığı süreç olmuştur. İkinci Meşrutiyet dönemi, başta eğitimli kadınlar olmak üzere dönemin kadınlarının toplum hayatında yer edinme mücadelesi verdikleri dönemdir. Bu çalışmada, Tanzimat döneminden başlayarak verilen bu mücadele sürecinde elde edilen sosyal, siyasal, ekonomik gelişmeler ile hukuki haklar üzerinde durularak, İkinci Meşrutiyet Dönemi kadınlarının toplum hayatına katılabilmek için dernekleşme, çalışma ve yayın hayatı ile ilgili gayretleri değerlendirilecektir. Anahtar Kelimeler: Osmanlı, İkinci Meşrutiyet, Kadın Alan Tanımı: Sosyoloji- Siyaset Bilimi BEING A WOMAN IN THE SECOND CONSTITUTIONAL PERIOD Abstract The Second Constitutional in Ottomans was the era when many a change in social sphere and in the fields of particularly education and law was experienced. 1 SOSYAL ve BEŞERİ BİLİMLER DERGİSİ Cilt 3, No 1, 2011 ISSN: 1309-8012 (Online) Changes about the place of Ottoman woman that had started with the proclaimation of the Tanzimat accelerated with the decleration of The Second Constitution. The wide education opportunity the woman of The second constitutional era took enabled women to exist more actively in social life. Woman in society of the Constitution where important changes were being experienced was sandwiched between modernism and traditionalism. The proclaimation of the Second Constitution taken as the proclaimation of freedom by the women of the era was the process in which the new model of modern woman started to be shaped. The Second Constitutional Period was the time when the women, particularly the educated ones, fought to gain a place in society. The study assesses the effort about organization, and working and brodcast life the women of the Second Constitutional Period put to take part in social life with attention to social, political and economic developments and legal rights that were gained in the course of the fight having started in the Tanzimat. Key Words: Ottoman, Second Constitution, Woman JEL Code: Z 1. GİRİŞ Osmanlı Devletinde Batılı anlamda modernleşme hareketleri onsekizinci yüzyıl sonlarında başlamıştır. Bu yüzyılın başlarından itibaren zayıflama sürecine giren Osmanlı Devletinin yöneticileri, bu süreçten çıkışın Batıya yönelmekle mümkün olacağına inanmışlardır. Osmanlıda modernleşme çabaları için 1839 da ilan edilen Tanzimat Fermanıyla Batılılaşma yolunda bir süreç başlamıştır. Tanzimat döneminde askeri ve bürokratik alanların dışında toplumsal ve siyasi alanlarda da reformlar yaşanmıştır. Tanzimat dönemi reformlarının belkide en önemlisi kadınların kısıtlıda olsa eğitimle ilgili yapılan reformlar sonucunda toplum hayatına katılmaya başlamasıdır. Bu dönemde kadınlar lehine kanunlarda değişiklikler yapılmış, yasaklar nispeten yumuşatılmış, ayrıca başka fikir ve edebiyat alanında kadınlaraın haklarını savunan yazılar yazılmaya başlamıştır (Taşkıran, 1973:24). İkinci Meşrutiyetin Türk kadınına sağladığı eğitim imkanı onların toplum hayatına katılmalarını ve ekonomik alanda kendilerini gösterme mücadelesi vermelerini de sağlamıştır. Kadının, toplumsal ve ekonomik hayata katılma süreci kadın derneklerinin kurulmasını da sağlamıştır. İkinci Meşrutiyet dönemindeki kadın hareket ve örgütlenmelerinin kaynaklarından birini II.Abdülhamit döneminde eğitimde gerçekleştirilen sayısal artış sağlamıştır (Alkan, 1998.88). 2 SOSYAL ve BEŞERİ BİLİMLER DERGİSİ Cilt 3, No 1, 2011 ISSN: 1309-8012 (Online) İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin bu dönemde kadınlara yönelik çalışmaları, kadınların farklı toplumsal alanlarda varlık göstermesinde etkili olmuştur. Cemiyet savaş dönemlerinde artan Türk milliyetçiliğini ideoloji olarak kullanmış ve kadın bu ideoloji içerisinde yeniden tanımlanmıştır. Tanzimat ile başlayan İkinci Meşrutiyet ile devam eden modernleşme çabaları kadının, aile ve nüfus politikalarında araç olarak kullanılması sonucunu doğurmuştur. Özellikle bu politikalar İkinci Meşrutiyet döneminde devletin topluma nüfuz etme ve toplumu şekillendirme politikasının bir ürünü haline gelmiştir (Berktay, 2003:98). İkinci Meşrutiyetin, kadınları sosyal, siyasal ve ekonomik hayata sınırlı da olsa taşıması bu dönemi çalışma konusu olarak seçmemizin sebebidir. Çalışmada İkinci Meşrutiyet dönemi toplumsal hayatına dahil olan yeni kadın modeli ile kadınların sosyal hayatta ve hukuki alanda elde ettikleri haklar, eğitim yardım ve çalışma hayatına katılma amaçlı olarak kurdukları dernekler, basın hayatındaki varlıkları, çıkarılan dergi ve gazeteler ele alınarak değerlendirilecektir. Aynı zamanda toplum hayatına katılan kadına duyulan tepkilerde değerlendirilecektir. 2. İKİNCİ MEŞRUTİYET DÖNEMİ VE KADIN Türk modernleşme tarihinin en önemli aşamalarından biri sayılan İkinci Meşrutiyet dönemi, Tanzimatın ilanından başlayarak siyasal ve toplumsal gelişmeleri şekillendirirken Cumhuriyet yönetiminin temellerinin atıldığı dönem olmuştur. Jön Türklerin etkisi altında 1908’de ilan edilen İkinci Merutiyet ile 1878 yılında süresiz olarak yürürlükten kaldırılan parlementer rejime yeniden dönülmüştür. İkinci Meşrutiyetin ilanı özellikle kadınlar tarafından özgürlüğün ilanı şeklinde algılanmıştır (Çaha,1996:92). Devletin 19.yüzyılın ikinci yarısından itibaren kadının eğitimi konusuna verdiği önemin bir sonucu olarak toplum hayatında daha fazla öne çıkmaya başlayan kadınlar, İkinci Meşrutiyetin ilanı ile çıkardıkları dergi sayısını artırmışlar, sayıları her geçen gün artan derneklerde faaliyetlerde bulunmuşlar, siyasi partilerde görev almaya başlamışlardır (Tekeli, 1982:198). 2.1. İkinci Meşrutiyet Dönemi Politikalarında Kadın İkinci Meşrutiyet döneminde İttihat ve Terakki yönetimi kadın konusuna ayrı bir önem vermiş, kadınların toplumsal hayata dahil edilmesi yolunda girişimlerde bulunmuşlardır. Jön Türkler, bu dönemde kadın konusunu memleketin ekonomik ve kültürel bir meselesi olarak kabul etmiş ve aydınların tartıştığı temel konulardan biri haline getirmişlerdir. II. Meşrutiyet döneminde yaşayan kadın konusu ile ilgili yazı yazmamış, fikir üretmemiş olan tek bir aydın ve yazara rastlanmam (...truncated)