Ekonomiczna analiza prawa ochrony konsumentów

Studia Ekonomiczne. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach ISSN 2083-8611 Nr 321 · 2017 Zarządzanie 10 Marzena Czarnecka Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Wydział Finansów i Ubezpieczeń Katedra Prawa i Ubezpieczeń EKONOMICZNA ANALIZA PRAWA OCHRONY KONSUMENTÓW Streszczenie: Analiza ekonomiczna przepisów dotyczących ochrony konsumentów w szczególności w aspekcie prawa do informacji ma istotne znaczenie dla nas wszystkich. Ważne jest ustalenie, czy konsumenci rozumieją przepisy prawa i zapisy umów, a tym samym, czy ochrona konsumentów jest ekonomicznie efektywna. Przepisy ustawy o prawach konsumenta nie są dostosowane do sytuacji rynkowej. Konsumenci nie znają swoich praw, a także instytucji, które mają na celu ich ochronę. Przepisy te są nadmiernie skomplikowane i nieefektywne ekonomicznie. Konsument pozostaje podmiotem wymagającym wsparcia, nakierowania na odpowiednie działania i należy zapewnić mu dostęp do cennych informacji dotyczących poruszania się na rynku. Słowa kluczowe: prawo do informacji, ochrona konsumentów, ekonomiczna analiza prawa. JEL Classification: K32, A12, Q4, R20. Wprowadzenie Prawo polskie zawiera liczne definicje konsumenta. Niektóre z ustaw wprowadzają własne określenia, inne odwołują się do tych zawartych w istniejących aktach prawnych. Pojęcie konsumenta nie zostało również ściśle zdefiniowane w prawie Unii Europejskiej. Ustawodawca w wielu sytuacjach stawia bowiem konsumenta w pozycji uprzywilejowanej, przewidując dla niego liczne instrumenty ochrony prawnej. Powodem tej ochrony jest potencjalna nierówność uczestników obrotu, tj. silniejszych ekonomicznie i organizacyjnie profesjonalistów (przedsiębiorców) oraz podmiotów strukturalnie słabszych, dysponujących znacznie mniejszym zakresem informacji (konsumentów) [Łazarewicz, 2013]. Taki stan wymaga zapewnienia konsumentowi rzeczywistej równości w rela- Ekonomiczna analiza prawa ochrony konsumentów 119 cjach z przedsiębiorcą, na co wskazuje już treść art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, nakładającej na władze publiczne obowiązek ochrony konsumentów m.in. przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi [Sokołowski, 2012]. Jak stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 13 września 2005 r., obowiązek ten „[…] obejmuje konieczność zapewnienia określonych, minimalnych gwarancji ustawowych wszelkim podmiotom, w szczególności osobom fizycznym, które […] zajmują słabszą pozycję […] ekonomiczną w ramach ich relacji z profesjonalnymi uczestnikami gry rynkowej” [Orzeczenie TK z 13 września 2005 r.]. Co istotne, ochrona konsumenta nie ogranicza się wyłącznie do sytuacji, gdy jest on uznawany za słabszą stronę umowy. Prawo konsumenckie w szerokim rozumieniu stanowi także ustawodawstwo publicznoprawne dotyczące choćby bezpieczeństwa produktów bądź ich oznaczania [Gnela, 2013]. Pojęcie konsumenta w Polsce zostało uregulowane przepisami kodeksu cywilnego zgodnie z art. 221 KC, wedle których za konsumenta uważa się: 1) wyłącznie osobę fizyczną, 2) dokonującą czynności prawnej z przedsiębiorcą, 3) niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Ustawowa definicja konsumenta z art. 221 KC nie odnosi się przecież do cech posiadanych konsumenta, czyli np. poinformowania, uwagi, doświadczenia. Ustawodawca w ślad za regulacjami UE wprowadził pojęcie przeciętnego konsumenta, które znajduje się w ustawie o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym. Artykuł 2 pkt 7 ustawy o nieuczciwych praktykach rynkowych stanowi, że przeciętny konsument to osoba, która jest dostatecznie dobrze poinformowana, uważna i ostrożna; oceny dokonuje się z uwzględnieniem czynników społecznych, kulturowych, językowych i przynależności danego konsumenta do szczególnej grupy konsumentów, przez którą rozumie się dającą się jednoznacznie zidentyfikować grupę konsumentów, szczególnie podatną na oddziaływanie praktyki rynkowej lub na produkt, którego praktyka rynkowa dotyczy, ze względu na szczególne cechy, takie jak wiek, niepełnosprawność fizyczna lub umysłowa [Michalak, 2008; Sieradzka, 2008; Stefanicki, 2009; Sieradzka, 2014; Zdyb i Sieradzka (red.), 2016]. Przyjmowany model konsumenta to osoba uważna, rozsądna oraz krytyczna [por. Wyrok TSUE z 16 maja 1989 r.; Wyrok TSUE z 6 lipca 1995 r.; Wyrok TSUE z 16 lipca 1998 r.; Wyrok TSUE z 4 kwietnia 2000 r.; Sieradzka, 2008, s. 63 i n.; Stefanicki, 2009, s. 133 i n]. Konsument przeciętny [Łętowska, 2004, s. 53; Kunkiel-Kryńska, 2012, s. 54] posiada umiejętność odczytywania kierowanych do niego informacji, przejawia pewien stopień krytycyzmu1. Poza tym dysponuje określonym zasobem infor1 Określeniem „przeciętny konsument” po raz pierwszy Trybunał posłużył się natomiast w orzeczeniu Komisja v. Niemcy [Wyrok ETS z 22 maja 1992 r.]. Jednym z kamieni milowych 120 Marzena Czarnecka macji o otaczającej go rzeczywistości i potrafi to wykorzystać, dokonując analizy przekazów rynkowych. Modelowy konsument zawsze będzie charakteryzował się wymienionymi powyżej cechami, które będą występowały z różnym natężeniem. Natomiast poziom uwagi konsumenta może być niższy, w zależności od tego, jakich towarów dotyczy przedmiotowa reklama oraz w jakich okolicznościach są one nabywane. Należy pamiętać o tym, że wzorzec przeciętnego konsumenta należycie poinformowanego, uważnego i rozsądnego nie może być definiowany w oderwaniu od ustalonych – odrębnie dla każdej sprawy – warunków obrotu i realiów życia gospodarczego [Wyrok SA w Warszawie z 29 września 2011 r.]. Z uwagi na fakt, iż ochroną konsumencką interesują się zarówno nauki prawne, jaki ekonomia, należy wskazać wspólne cechy, które posłużą rozumieniu podmiotu, do którego są adresowane regulacje ochrony konsumenta [Kufel i Mruk, 1998, s. 6]. Z mikroekonomicznego punktu widzenia w sferze gospodarczej wyróżnia się dwa podmioty rynku, tj. producenta i konsumenta danego dobra czy usługi. Wśród pojęć ekonomicznych, stosowanych niejednokrotnie zaw rozwoju tego modelu w latach 90. było orzeczenie w sprawie Mars [Wyrok ETS z 6 lipca 1995 r.]. Doprecyzowano w nim cechy ostrożnego, rozważnego, przezornego i przeciętnie poinformowanego konsumenta. Taki wzorzec nie został jednak zaaprobowany przez wszystkie państwa członkowskie. Powodem tego stanu rzeczy były znaczne rozbieżności pomiędzy przyjętymi w poszczególnych państwach krajowymi modelami przeciętnego konsumenta. Na dwóch przeciwstawnych biegunach pozostawały zwłaszcza modele włoski i niemiecki. Pierwszy przyjął, że konsument jest osobą dojrzałą, inteligentną, odporną, sceptyczną i nieufną wobec przekazów reklamowych, a drugi oparł się na protekcjonistycznym założeniu, że konsument to osoba nieuważna i niedoinformowana, nierozsądna, lekkomyślna, a przez to wymagająca opieki. Funkcjonująca w praktyce orzeczniczej TS koncepcja przeciętnego konsumenta wymusiła jednak zmianę widzenia jego modelu również na gruncie ustawodawstwa niemieckiego. Przyjęcie wzoru przeciętnego konsumenta nie oznacza jednak, że jest to wzór stały i niezmienny. Modelem przeciętnego konsume (...truncated)