Ochrona konsumentów jako standard bezpieczeństwa obrotu gospodarczego

152 POSTĘPY TECHNIKI PRZETWÓRSTWA SPOŻYWCZEGO 1/2015 Dr hab. prof. nadzw. Mirosław KARPIUK Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Wyższa Szkoła Menedżerska w Warszawie OCHRONA KONSUMENTÓW JAKO STANDARD BEZPIECZEŃSTWA OBROTU GOSPODARCZEGO® Consumer protection as a standard within the security of business trading® Słowa kluczowe: konsument, konkurencja, bezpieczeństwo obrotu gospodarczego. Problematyka podjęta w artykule dotyczy bezpieczeństwa obrotu gospodarczego oraz publicznoprawnych działań dotyczących sfery ochrony konsumentów, w jego ramach. Konsument, jako słabszy podmiot występujący na rynku musi być wyposażony w stosowne środki, które pozwolą mu na swobodne podejmowanie decyzji rynkowych (w granicach określonych prawem i własnym statusem materialnym), nie będąc zmuszonym do przyjmowania niekorzystnych warunków narzuconych przez przedsiębiorcę. Key words: consumer, competition, security of business trading. The issue discussed in the article concerns the security of business trading, within which there is a need to take regulatory action in the sphere of consumer protection. The consumer, as the weaker subject of the market, must be equipped with appropriate measures that will enable them to make free market decisions (within the limits of the law and their own material status), and at the same time not being forced to accept unfavorable conditions imposed by the trader. WSTĘP ukształtowanie na odpowiednim poziomie ochrony konsumentów. Ochrona ta ma przede wszystkim charakter publicznoprawny i stanowi zadanie (jak i wyzwanie) dla administracji publicznej różnego szczebla. Celem artykułu jest wskazanie wybranych elementów ochrony konsumentów traktowanej jako standard ustroju ekonomicznego i bezpieczeństwa obrotu gospodarczego. Jednym z podmiotów, który występuje w obrocie gospodarczym jest konsument. Jest to co do zasady „słabsza”, „nieprofesjonalna” strona stosunków gospodarczych, w związku z czym podmioty publiczne muszą mu zapewnić stosowną (wymaganą prawem) ochronę, przede wszystkim w kontaktach z przedsiębiorcą [3, s. 234]1. Ochrona ta kształtuje status konsumenta, jako podmiotu gry rynkowej, którego pozycja i potrzeby powinny być brane pod uwagę przy podejmowaniu przez przedsiębiorcę decyzji ekonomicznych dotyczących sfery podaży i popytu. Bezpieczeństwo obrotu gospodarczego jest istotnym czynnikiem zapewniającym stabilność gospodarczą, niezwykle pożądaną z punktu widzenia bezpieczeństwa ekonomicznego. Zapewnienie bezpieczeństwa obrotu gospodarczego stanowi wyznacznik polityki ekonomicznej państwa, leży to nie tylko w interesie państwa, czy konsumentów, ale także i przedsiębiorców. Relacje występujące na linii konsument – przedsiębiorca muszą być nie tylko czytelne, czy stabilne, ale również respektowane oraz wymagalne. Z punktu widzenia bezpieczeństwa obrotu gospodarczego konieczne jest 1 Należy podkreślić, że dla efektywnej ochrony prawnej konsumenta wymagane jest stosowanie narzędzi zarządzania publicznego, A. KunertDiallo, Ochrona konsumenta na rynku usług lotniczych w strukturze administracji publicznej, (w:) E. Jasiuk, G.P. Maj (red.), Wyzwania i dylematy związane z funkcjonowaniem administracji publicznej, Radom 2012, s. 328. Ochrona interesów i praw konsumentów jest na tyle istotna, że ustawodawca powołał w tym celu wyspecjalizowany podmiot – Inspekcję Handlową, która w związku z wykonywaniem powierzonych w tym zakresie zadań korzysta z atrybutu władztwa publicznego, M. Karpiuk, Inspekcja Handlowa jako wyspecjalizowany organ kontroli, powołany do ochrony interesów i praw konsumentów oraz interesów gospodarczych państwa, „Postępy Techniki Przetwórstwa Spożywczego” 2013, Nr 2, s. 143. Zadania z zakresu ochrony interesów i praw konsumentów w województwie wykonuje wojewoda przy pomocy wojewódzkiego inspektora Inspekcji Handlowej, M. Karpiuk, Zadania i kompetencje zespolonej administracji rządowej w sferze bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej. Aspekty materialne i formalne, Warszawa 2013, s. 294. ZAKAZ PRAKTYK NARUSZAJĄCYCH INTERESY KONSUMENTÓW Według przepisów cywilnoprawnych konsumentem jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową2. Osoba fizyczna, aby stała się konsumentem powinna nawiązać relacje prawne z podmiotem, który prowadzi działalność gospodarczą. Odnośnie pojęcia konsumenta nie chodzi o cechę własną osoby fizycznej, a analizę stosunku o charakterze zobowiązaniowym. O tym, czy dany podmiot jest konsumentem, czy też nie, decyduje to, z kim wchodzi w relacje oraz jaki charakter mają te relacje3. 2 Art. 221 Ustawy z dnia 22 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2014 r., poz. 121 ze zm.), dalej jako k.c. Patrz także K. Gajda-Roszczynialska, Sprawy o ochronę indywidualnych interesów konsumentów w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2012, s. 89. 3 Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 28 sierpnia 2012 r., I ACz 399/12, LEX Nr 1216402. Ustawodawca w art. 221 k.c. nie wyznacza cech osobowych podmiotu uważanego za konsumenta, takich jak wymagany zakres wiedzy i doświadczenia w obrocie, stopień rozsądku, czy krytycyzmu wobec otrzymywanych informacji handlowych. Określenie powyższych cech następuje w toku stosowania przepisów o ochronie konsumentów. Co do zasady przyjmowany jest wzorzec konsumenta rozważnego, świadomego i krytycznego, który jest w stanie prawidłowo rozumieć kierowane do niego informacje. Nie ma podstaw do przyznania konsumentowi tak uprzywilejowanej pozycji, w ramach której byłby zwolniony z obowiązku przejawiania jakiejkolwiek staranności przy dokonywaniu oceny treści umowy, którą zamierza zawrzeć, Wyrok SN z dnia 13 czerwca 2012 r., II CSK 515/11, LEX Nr 1231312. EKONOMIA, ZARZĄDZANIE, INFORMATYKA, MARKETING Godzenie w zbiorowe interesy konsumentów oznaczać będzie uszczerbek interesów konsumentów, członków danej grupy (określonego kręgu podmiotów), wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów za pomocą wspólnego dla nich kryterium, poprzez stosowaną przez przedsiębiorcę praktykę, która obejmuje zarówno działania jak i zaniechania oraz może polegać na ich naruszeniu bądź zagrożeniu4. Ustawodawca zakazuje stosowania praktyk, które naruszają zbiorowe interesy konsumentów, a więc godzące w nie bezprawne działania przedsiębiorcy, a w szczególności: 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone5; 2) naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; 3) nieuczciwe praktyki rynkowe6 lub czyny nieuczciwej konkurencji. Nie stanowi zbiorowego interesu konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów7. Przepis ten definiuje, przez zawartą w nim egzemplifikację, podstawowe praktyki, które objęte są zakazem [8, s. 642]. Działania bezprawne, do których odnosi się art. 24 u.o.k.k., to zachowanie sprzeczne z nakazem lub zakazem zawartym w ustawie, umowie międzynarodowej mającej bezpośrednie zastosowanie w stosunkach we (...truncated)