Osmanlı’da Bandırma-Soma Demiryolu Hattının Kuruluşu

Osmanlı’da BandırmaSoma Demiryolu Hattının Kuruluşu The Foundation of the Bandırma-Soma Railway Line in Ottomans ÖZET Sanayi Devrimi’nin ulaşım üzerindeki ilk etkisi olarak karşımıza çıkan demiryolları, önce Avrupa’da, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren de Osmanlı Devleti’nde inşa edilmeye başlandı. Osmanlı idarecileri ülkenin tarımı, ticareti, askeriyesi ve maliyesine sağlayacağı katkılar sebebiyle demiryolu inşasına sıcak bakmaktaydı. Bu pahalı ve teknik işi kendi imkânlarıyla gerçekleştirmek için ne sermayesi ne de tecrübeli teknik elemanı bulunan Osmanlı Devleti, demiryolu yapım ve işletim imtiyazını yabancı şirketlere vermekteydi. Osmanlı hükümeti, Bandırma-Soma arasında bir demiryolu hattının yapılmasına yönelik teklifleri, ülkenin ve bölgenin menfaatleri açısından olumlu karşıladı. İlk olarak 1870’lerde gündeme gelmesine ve birçok müteşebbisle mukavele imzalanmasına rağmen bu proje uzun süre gerçekleştirilemedi. İzmirKasaba ve Temdidi Demiryolu Şirketi tarafından tamamlanarak 1912 yılında işletmeye açıldı. İnşası sırasında birtakım problemler yaşanan bu proje, hem Osmanlı Devleti’nin ekonomik ve askeri menfaatleri hem de Balıkesir ve civarına ekonomik canlılık kazandırması bakımından önem arz etmekteydi. Selahattin SATILMIŞ Yrd. Doç. Dr. Aksaray Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi, «Demiryolu, Avrupa’da yaygınlaşmasıyla neredeyse eş zamanlı olarak Osmanlı Devleti’nin de gündemine girdi. Başarısız bir proje de olsa ilk teşebbüs, 1836 yılında İskenderun ile Birecik arasında bir demiryolu hattı döşeme düşüncesine sahip olan İngiliz Albayı Chesney’den gelmişti.» Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti, Balıkesir, Bandırma, Soma, Demiryolu, Ulaşım Eser Geçmişi ABSTRACT Railways, appeared as the first effect of Industrial Revolution on transportation, started to be built first in Europe, and in the Ottoman Empire upwards from the second half of the 19th century. Ottoman Empire found favourable to build a railway, by reason of its contributions to agriculture, trade, military and economy; however the Ottoman Empire had neither enough fund nor experienced technical staff to realize this expensive and technical work with its own means. Therefore the prepogative of construction and operation was given to foreign companies. The Ottoman government, in terms of the benefits of the country and the region, responded positively to the offers to build a railway line between Soma and Bandırma. Even though the project came up in 1870s and contracts were signed with many entrepreneur, the Bandırma-Soma Project could not be realized, and was completed only in 1912 by the İzmir-Kasaba Company and put into operation. This project, had an importance both for the economic and military interests of the Ottoman Empire and economically invigorating Balıkesir and its surroundings. Keywords: Ottoman Empire, Balıkesir, Bandırma, Soma, Railway, Transportation. 19/07/2016’da başvuru alındı, 08/08/2016’da kabul edildi, 15 Ağustos 2016’ da yayınlandı. Paper History Received on 19/07/2016, Accepted on 08/08/2016, Published on 15 August 2016 DOİ: http://dx.doi.org/10.21551/jhf.v2i2.5000196355 158 Journal of History and Future, August 2016, Volume 2, Issue 2 Giriş E ndüstri Devrimi’nin ürünlerinden biri olan demiryolları, bu devrimi hızlandırıcı bir rol üstlenmişti. Demiryolları, Endüstri Devrimi’yle birlikte çok daha fazla ihtiyaç duyulan hammaddeler ile fabrikalarda seri olarak üretilen malların uzun mesafelere çabuk ve hızlı taşınması gereksiniminden ortaya çıktı.1 10 ton yük taşıyabilen ve en fazla 9 mil hız yapabilen ilk lokomotif 1804 yılında, buhar gücüyle çalışan ilk lokomotif ise 1812 yılında icat edildi. “Rocket” adlı bu buharlı lokomotifin New Castle Upun-Tyne hattında kömür taşımacılığında kullanılmasından itibaren demiryolları kısa sürede dünyaya yayılmaya başladı, özellikle 1830’lardan sonra hızlı bir gelişme gösterdi.2 E-ISSN: 2458-7672 Demiryollarının tarım, ticaret, askeri ve mali açılardan ülkedeki gerekliliğini çok iyi kavrayan Osmanlı devlet adamları da, en az Osmanlı’da sömürü düzeni kurmak isteyen Avrupalı emperyalistler kadar demiryolu yaptırmak istiyorlardı. Çünkü ülkenin ihtiyaçlarına cevap veren iyi bir ulaşım ağının bulunmaması, devletin geri kalmasının en önemli sebeplerinden birisiydi. Osmanlı Devleti’nin demiryollarından ülkede merkezi otoritenin sağlanmasıyla ilgili beklentisi önem arz etmekteydi. Çünkü demiryolları, ülkede sıklıkla görülen eşkiyalık ve isyan hareketlerini bastırmak için hızlı bir şekilde asker sevkiyatını mümkün kılmaktaydı. Bu hareketlerin ciddi boyutlara varmadan durdurulabilmesi sonucunda devlet, artması düşünülen vergileri düzenli bir şekilde toplayabilir ve böylece ekonomik kalkınmaya katkı sağlayabilirdi.3 Ayrıca demiryolları, ulaştırma maliyetini düşürerek iç bölgelerde henüz ekilmemiş alanlarda ihracata yönelik tarımsal üretime geçişi sağlayabilirdi. Tarımsal üretimin artışı, ihracat gelirlerinin yanı sıra vergi gelirlerinin artışına da etki edebilirdi.4 Osmanlı Devleti, demiryolu yapmaya kararlıydı. Ancak bu pahalı ve teknik işi kendi imkânlarıyla gerçekleştirmek için ne sermayesi ne de tecrübeli teknik elemanı mevcuttu. Bu yetersizlik sebebiyle yabancı şirketlere başvurmak zorundaydı.5 Diğer taraftan Osmanlı 1 Elif Yeneroğlu Kutbay, “Batı Anadolu’da Hayata Geçirilemeyen Bir Proje: İzmir-Çanakkale Demiryolu”, Ege Stratejik Araştırmalar Dergisi, c.3, Sayı 1, s. 108. 2 Esin Kâhya, “Türkiye’de İlk Demiryolları”, Belleten, c.LII, Sayı 202, Nisan 1988, s. 210; İngiltere’nin Stockton-Darlington kasabaları arasında 1825 yılında inşa edilen hat da iç bölgedeki kömür madenlerini limanlara taşımak amacıyla işletmeye açılmıştı. Yeneroğlu Kutbay, a.g.m., s. 108; İlk defa insan taşımacılığı Liverpool-Manchester hattının işletmeye açılmasıyla 15 Eylül 1830 tarihinde yapılmaya başlandı. Ali Akyıldız, Anka’nın Yükselişi, İletişim Yayınları, İstanbul 2005, s. 114. 3 İsmail Yıldırım, “Osmanlı Demiryolu Politikasına Bir Bakış”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, c.12, Sayı 1; 2012, 315-316; Yeneroğlu Kutbay, a.g.m., s. 7. 4 Vilayetlere göre öşür vergileri incelendiğinde, demiryollarının geçtiği bölgelerde öşür gelirlerinin daha hızla arttığı görülmektedir. Ancak yapılan incelemeler Osmanlı Devleti’nin yabancı demiryolu şirketlerine kilometre garantisi adı altında yaptığı ek ödemelerin öşür artışlarının çok üzerinde olduğunu göstermiştir. Şevket Pamuk, Osmanlı Ekonomisinde Bağımlılık ve Büyüme (1820-1913), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1994, s. 80. 5 Vahdettin Engin, “Osmanlı Devleti’nin Demiryolu Siyaseti”, Türkler, c. 14, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002, s. 463; Musa Gümüş, “1893’ten 1923 Chester Projesi’ne Türk Topraklarında Demiryolu Tarih ve Gelecek Dergisi, Ağustos 2016, Cilt 2, Sayı 2 Tarih ve Gelecek Dergisi, Ağustos 2016, Cilt 2, Sayı 2 DERGİ ülkesinde demiryolları inşa etmek, özellikle devletin kilometre garantisi uygulaması sonucu Avrupa sermayesi için kârlı birer yatırıma dö (...truncated)