Konflikt na Wschodzie Ukrainy i aneksja Krymu – standardowym przykładem działań hybrydowych

ppłk Cezary Pawlak Centrum Doktryn i Szkolenia Sił Zbrojnych KONFLIKT NAWSCHODZIE UKRAINY I ANEKSJA KRYMU – STANDARDOWYM PRZYKŁADEM DZIAŁAŃ HYBRYDOWYCH CONFLICT IN THE EAST UKRAINE AND THE ANNEXATION OF CRIMEA – A STANDARD EXAMPLE OF HYBRID ACTIVITIES Streszczenie: Konflikt hybrydowy to nowy rodzaj oddziaływania międzynarodowego, który z całą mocą ukazał się na wschodzie Ukrainy. Celem artykułu jest określenie definicji i charakteru tego konfliktu. Prezentacja ta została oparta na analizie rosyjskich działań wobec Ukrainy. Za punkt wyjścia przyjęto tezę, że działania hybrydowe to całokształt – niekiedy długofalowych – przedsięwzięć prowadzonych przez agresora w środowisku politycznym, ekonomicznym, militarnym i społecznym, w tym mniejszości narodowych, etnicznych i religijnych. Ich celem jest osiągnięcie zamierzonych celów politycznych i strategicznych poprzez wykorzystanie różnorodnych środków nacisku, które uzależnią obiektu oddziaływania lub zmuszą go do prowadzenia polityki zbieżnej z interesami agresora. Słowa kluczowe: konflikt hybrydowy, Ukraina Wschodnia, Krym Summary: A hybrid conflict is a new way of international impact, which powerfully appeared on the east of Ukraine. The aim of the article is to specify the definition and the character of this conflict. The presentation was based on the analysis of the Russian actions against Ukraine. As the departure point it was adopted that the hybrid actions constitute a whole of undertakings, which sometimes are long-term, carried out by the aggressor in the political , economic, military and social environment, including national, ethnic and religious minorities. Their target is to achieve the planned political and strategic goals by the means of using a wide scope of pressure means, which will make the impact subject dependent or will force it to carry out the policy which is compatible with the aggressor’s interests. Keywords: hybrid conflict, Eastern Ukraine, Crimea Koncepcja działań hybrydowych Błyskotliwość, skala działań, szybkość oraz olbrzymia konsekwencja realizacji celi przez Federację Rosyjską zwłaszcza na Półwyspie Krymskim oraz na wschodzie Ukra- Debiuty 269 iny spopularyzowały nowy termin „konflikt hybrydowy”1. Od tego czasu termin ten jest powszechnie używany, zwłaszcza w środowisku medialnym, wojskowym, a nade wszystko politycznym. Pojęcie to stało się synonimem nowoczesnego podejścia do konfliktów zbrojnych oraz wszelkiego typu zagrożeń. Zjawisko hybrydowości stało się obszarem wielu opracowań oraz badań. NATO, UE oraz poszczególne kraje łącznie z Polską podjęły prace nad zdefiniowaniem hybrydowości. W opinii wielu ekspertów działania te stanowią nową formę zagrożenia, umożliwiają stosowanie przez potencjalnego agresora różnych form narzędzi w celu skrytego dokonania destabilizacji jednego lub kilku obszarów, np. politycznego, ekonomicznego, społecznego itp. Novum konfliktu hybrydowego to rola zmieniającego się otoczenia, które pozwala na wręcz anonimowe oddziaływanie na poszczególne podmioty państwowe lub wybrane obszary. Za przyczyny tego stanu uznać należy rozwój technologiczny zwłaszcza systemów informatycznych, postępującą globalizację, obejmującą już wszystkie obszary życia, zacieranie granic państwowych, tworzenie podmiotów ponadpaństwowych mających dochody porównywalne z wieloma krajami, co umożliwia tuszowanie agresywnych działań przez podmioty państwowe i/lub niepaństwowe. Zmiany te wykreowały nowy typ zagrożeń, powszechnie zwanych hybrydowymi (Pawlak, Keplin, 2016/1, s. 5). Działania te wykorzystują sprzyjające warunki biznesowe, prawne oraz polityczne do realizacji długofalowych działań mających za zadanie osiągnięcie zamierzonych celów pośrednich i w dalszej perspektywie głównych. Cechą charakterystyczną tych działań jest utrudnienie zdefiniowania potencjalnego agresora/ów przez państwo/a będące celem ataku. Sytuacja taka daje bardzo dużą swobodę manewru potencjalnemu agresorowi do prowadzenia wrogich działań określanych hybrydowymi. Dodatkowo działania hybrydowe pozwalają z łatwością potencjalnemu agresorowi lub agresorom wyprzeć się swoich działań. Zaatakowany nawet będąc pewien autorstwa ataku, nie jest wstanie przedstawić dowodów przeciwko atakującemu (Niedzielski, s. 37). W związku z powyższym pojawia się nowa forma zagrożeń, która stanowi ogromne wyzwanie dla zapewnienia bezpieczeństwa współczesnego świata. Na podstawie kwerendy dostępnej literatury oraz przeprowadzonych prac zidentyfikowano wiele opracowań i terminów opisujących zjawisko hybrydowości. –– Działania hybrydowe to działania zmierzające do osiągnięcia celów politycznych i strategicznych z możliwością utrzymania dotychczasowych stosunków gospodarczych i/lub dyplomatycznych. Działania te prowadzone są przez podmioty państwowe i/lub niepaństwowe w sposób zaplanowany i skoordynowany oraz łączą różne środki wywierania nacisku i uzależniania od potencjalnego agresora. Mogą być one prowadzone w środowisku politycznym, ekonomicznym, militarnym i społecznym, w tym mniejszości narodowych, etnicznych i religijnych. Jedną z pierwszych osób popularyzujących termin wojna hybrydowa był Frank G. Hoffman, emerytowany podpułkownik marines, pracownik naukowy Instytutu Studiów Strategicznych Narodowego Uniwersytetu Obrony USA oraz Międzynarodowego Instytutu Badań Politycznych, FPRI [online] 17.06.2010, http://www.fpri.org/contributor/frank-hofman [dostęp: 06.11.2015]. 1 270 Rocznik Bezpieczeństwa Międzynarodowego 2017, vol. 11, nr 1 –– Strategia działań hybrydowych zapewnia osiągnięcie celów z wykorzystaniem dostępnego potencjału przy uwzględnieniu zmian i trendów w otoczeniu. W zależności od fazy planu jej wdrażania realizowana jest w sposób skryty lub jawny, wykorzystując instrumenty niemilitarne i militarne. –– Model działań hybrydowych to przyjęty sposób działania, ograniczony zdolnościami i wolą potencjalnego agresora, występujący we wszystkich lub w wybranych obszarach: politycznym, ekonomicznym, militarnym, społecznym, informacyjnym i infrastruktury. –– Zagrożenia o znamionach hybrydowych to osiągnięcie stanu zagrożenia państwa w co najmniej dwóch obszarach PEMSII2 równocześnie, utrudniające lub uniemożliwiające podjęcie jednoznacznej reakcji (Dębczak, Pawlak, Keplin, 2015). Ujednolicenie glosariusza terminologii w obszarze działań hybrydowych pozwoliło na opracowanie faz działań hybrydowych. Zaprezentowane one zostały między innymi w opracowaniu W. Gierasimowa3. Jego model przybrał postać schematu składającego się z sześciu etapów narastania konfliktu oraz diagramu obrazującego połączenie działań militarnych i niemilitarnych. Wyróżnia on następujące fazy: działania utajnione, zaostrzenie, rozpoczęcie działań sygnalizujących konflikt, kryzys, rozstrzygnięcie, przywrócenie pokoju (Герасимов, 2013). Na uwagę zasługuje także opracowanie fińskie. Ujęto w nim sześć faz takich działań: przygotowanie strategiczne, przygotowanie polityczne, przygotowanie operacyjne, eskalacja napięcia, obalenie władzy centralnej w regionie (...truncated)