Obrona cywilna w wymiarze międzynarodowym na przykładzie Międzynarodowej Organizacji Obrony Cywilnej (ICDO) – geneza i działalność

Dr Anna Jagiełło-Szostak Uniwersytet Wrocławski, Instytut Studiów Międzynarodowych OBRONA CYWILNA W WYMIARZE MIĘDZYNARODOWYM NA PRZYKŁADZIE MIĘDZYNARODOWEJ ORGANIZACJI OBRONY CYWILNEJ (ICDO) – GENEZA I DZIAŁALNOŚĆ INTERNATIONAL DIMENSION OF CIVIL DEFENCE – ORIGINS AND ACTIVITIES OF THE INTERNATIONAL CIVIL DEFENCE ORGANISATION (ICDO) Streszczenie: Organizacje międzynarodowe, w tym organizacje rządowe i pozarządowe, są jednym z podmiotów stosunków międzynarodowych. Ochrona cywilów przed katastrofami naturalnymi, konfliktami zbrojnymi oraz pomoc humanitarna wpisuje się w działalność m.in. United Nations Disaster Assessment and Coordination (UNDAC) – mechanizm ekspercki Narodów Zjednoczonych ds. oceny i koordynacji działań w przypadku wystąpienia kryzysów humanitarnych, katastrof naturalnych lub spowodowanych przez człowieka. Jest on zapleczem eksperckim Biura ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej ONZ (OCHA). Inną instytucją zajmującą się obroną cywilną w ramach Unii Europejskiej jest Dyrekcja Generalna ds. Pomocy Humanitarnej i Ochrony Ludności (ECHO). Celem niniejszego artykułu jest zwrócenie uwagi na genezę i działalność Międzynarodowej Organizacji Obrony Cywilnej (International Civil Defence Organisation – ICDO) z siedzibą w Szwajcarii, która od początku swojej aktywności zorientowana była na pomoc ludności cywilnej w wypadku konfliktów zbrojnych, a obecnie także w przypadku katastrof naturalnych. Ponadto przeanalizowane zostaną cele i działalność ICDO w czterech obszarach: budowania potencjału narodowego (national capacity building), współpracy międzynarodowej (international cooperation), działalności humanitarnej (humanitarian projects) oraz aspekty dotyczące świadomości i gotowości (awarness and preparedness). Określone zostaną także wyzwania stojące przed tego typu organizacją. Słowa kluczowe: obrona cywilna, międzynarodowa organizacja rządowa (IGO’s), pomoc humanitarna, zarządzanie kryzysowe Summary: International organizations, including governmental and non-governmental ones, are one of the subjects of international relations. Protecting civilians against natural disasters, armed conflicts and humanitarian aid is in line with the activity of the United Nations Disaster Assessment and Coordination (UNDAC), which is an expert mechanism of the United Nations for evaluation and coordination of actions in the case of the appearance of humanitarian crises and disasters caused by nature and humans. It is an expert back-up facility of the United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs (OCHA). Another example is the civil protection mechanism within the European Union, which is the office of D-G. for European 38 Rocznik Bezpieczeństwa Międzynarodowego 2017, vol. 11, nr 1 Civil Protection and Humanitarian Aid Operations (ECHO). The purpose of this article is to draw attention to the genesis and activity of the International Civil Defence Organisation (ICDO), which is headquartered in Switzerland. The ICDO, sincethe very beginning of its activity, has been oriented to help the civilian population in the event of an armed conflict, and now also in the case of natural disasters. In addition, there will be analyzed the aims and activities of ICDO in four areas: national capacity building, international cooperation, humanitarian projects and aspects of awareness and preparedness. It will also specify the challenges facing this type of organisation. Keywords: civil defence, international governmental organisation (IGO’s), humanitarian aid, crisis management Wstęp W wyniku procesu rozszerzania zakresu bezpieczeństwa państwa, pojawia się obok państw coraz więcej podmiotów stosunków międzynarodowych, takich jak organizacje międzynarodowe, w tym organizacje rządowe i pozarządowe (Łoś-Nowak, 2008, s. 65–75) czy instytucje państwowe. Zmianie ulega także katalog przedmiotowego bezpieczeństwa, w którym pod uwagę wzięty jest nie tylko czynnik militarny, ale także wzrost roli uwarunkowań społecznych, ekonomicznych i kulturowych. Po zimnej wojnie rozwijały się nowe teorie bezpieczeństwa, jak np. bezpieczeństwo ludzkie (human security). Początek tej koncepcji datuje się na 1994 r., kiedy pojawił się Raport United Nations Development Programme (dalej: UNDP), którego autorzy stwierdzają, iż: „bezpieczeństwo ludzkie nie dotyczy broni – a jest zorientowane na życie ludzkie i godność” („Human Development Report”, 1994). Mary Kaldor określa ten typ jako bezpieczeństwo jednostek i wspólnot (nie jako bezpieczeństwo państwa), obejmujące prawa i rozwój człowieka (Kaldor, 2007, s. 182). Ponadto widoczne są dwa ujęcia bezpieczeństwa ludzkiego. Jak podaje Pauline Kerr, wąskie podejście dotyczy zagrożenia przemocą (freedom from fear), podczas gdy szersze wskazuje na zagrożenia wynikające ze słabego rozwoju (fredom from want) (Kerr, 2013, s. 108). Pierwsze podejście reprezentuje szkoła kanadyjska, według której bezpieczeństwo ludzkie dotyczy ochrony ludzi przed nagłymi wypadkami w życiu codziennym (w pracy, w domu, społeczeństwie) oraz praw człowieka i wolności politycznych. Drugie podejście reprezentuje szkoła japońska koncentrująca się na wolności od potrzeb, zatem według niej bezpieczeństwo ludzkie związane jest z zapewnieniem egzystencjalnych potrzeb jednostki (Marczuk, 2012, s. 31–31, 36). Koncepcja human security formułuje cele i zadania, do jakich ma dążyć i jakie ma wykonywać obrona cywilna, i wskazuje na źródła zagrożeń, takie jak łamanie praw człowieka zarówno w czasie pokoju, jak i wojny, procesy globalizacyjne, katastrofy naturalne czy zmiany klimatyczne, a także na państwo, które może stanowić niebezpieczeństwo dla swoich obywateli. Ponadto ochrona cywilów przed katastrofami naturalnymi, konfliktami zbrojnymi oraz pomoc humanitarna w czasie pokoju i wojny wpisuje się w nurt liberalny. Jak pisze Patrick Morgan, nurt ten cechuje optymizm w udoskonalaniu polityki międzynarodowej. Badacz widzi ją jako ewolucję, charakteryzującą się 39 Artykuły współzależnościami, współpracą, pokojem i bezpieczeństwem, oraz zwraca uwagę na prawa człowieka i konieczność podejmowania wysiłku na rzecz budowania pokoju (czego przykładem są misje, nie tylko stabilizacyjne, ale też humanitarne prowadzone przez np. UE czy ONZ). Według przedstawicieli nurtu liberalnego „współpraca między państwami i społeczeństwem nie musi być ograniczona i trudna” (Morgan, 2013, s. 29–32). Przedmiotem analizy niniejszego artykułu jest Międzynarodowa Organizacja Obrony Cywilnej (International Civil Defence Organisation, dalej: ICDO) oraz jej geneza i działalność na przełomie XX i XXI wieku. Warto wspomnieć, iż na rzecz ludności cywilnej działają organizacje międzynarodowe, takie jak ONZ, czy związki państw takie jak Unia Europejska. Z koleiUnited Nations Disaster Assessment and Coordination (UNDAC) jest to mechanizm ekspercki Narodów Zjednoczonych ds. oceny i koordynacji działań w przypadku wystąpienia kryzysów humanitarnych, katastrof naturalnych lub spowodowanych przez człowieka. Innym przykładem jest Dyrek (...truncated)