The Principle of Appropriate vacatio legis as an Element of the Principle of Protection of Citizens’ Trust in the State and the Law it Makes

Pobrane z czasopisma Studia Iuridica Lublinensia http://studiaiuridica.umcs.pl Data: 11/02/2020 16:20:05 Studia Iuridica Lublinensia vol. XXV, 1, 2016 Artykuły DOI: 10.17951/sil.2016.25.1.59 Małgorzata Stefaniuk Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej CS Zasada odpowiedniego vacatio legis jako element zasady ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa U M The Principle of Appropriate vacatio legis as an Element of the Principle of Protection of Citizens’ Trust in the State and the Law it Makes STRESZCZENIE Problematyka zasad prawa konstytucyjnego ma wymiar szczególny, gdyż ich rola nie ogranicza się wyłącznie do tej gałęzi prawa. Są one jednocześnie zasadami całego porządku prawnego. Doktryna prawa konstytucyjnego podejmuje problematykę zasad prawa, jednak w wielu kwestiach wśród jej przedstawicieli panuje znaczna rozbieżność poglądów, zwłaszcza odnośnie do pojęcia konstytucyjnej zasady prawa, katalogu zasad czy ich statusu ontologicznego. Przedmiotem zainteresowania konstytucjonalistów jest przede wszystkim analiza treściowa poszczególnych zasad konstytucyjnych. Wiele kwestii jest pozostawionych teoretykom prawa, przy czym powoływanie się na ustalenia polskiej teorii prawa czy na koncepcje określane jako „zewnętrzne” (opracowane w ramach światowej teorii i filozofii prawa) ma miejsce stosunkowo rzadko. Za konstytucyjną zasadę prawa doktryna prawa i orzecznictwo uważają zasadę odpowiedniego vacatio legis. Została ona wyprowadzona przez polski Trybunał Konstytucyjny z zasady demokratycznego państwa prawnego za pośrednictwem zasady ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez to państwo prawa. Chociaż nie jest to zasada expressis verbis wyrażona w Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r., jej pozycja jako zasady konstytucyjnej nie jest kwestionowana. Zasada odpowiedniego vacatio legis spełnia wymagania stawiane przez doktrynę zasadom prawa, ma silne uzasadnienie aksjologiczne wiążące się z potrzebą zapewnienia bezpieczeństwa prawnego oraz mocne zakorzenienie w tradycji kulturowo-prawnej. Słowa kluczowe: konstytucyjna zasada prawa; zasada odpowiedniego vacatio legis; zasada demokratycznego państwa prawnego; zasada ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez to państwo prawa; bezpieczeństwo prawne; tradycja kulturowo-prawna Pobrane z czasopisma Studia Iuridica Lublinensia http://studiaiuridica.umcs.pl Data: 11/02/2020 16:20:05 60 Małgorzata Stefaniuk I. ZASADY PRAWA W DOKTRYNIE PRAWA KONSTYTUCYJNEGO U M CS Pojmowanie, ontologia i obwiązywanie konstytucyjnych zasad prawa Problematyka zasad prawa ma w prawie konstytucyjnym wymiar szczególny, gdyż ich rola nie zamyka się wyłącznie w ramach tej gałęzi prawa. Mają one bowiem doniosłe znaczenie dla całego porządku prawnego oraz status zasad „najdonioślejszych”1. Powyższe wynika przede wszystkim z ich obecności w konstytucji, co powoduje konieczność stałego konfrontowania treści aktów normatywnych innych gałęzi prawa z unormowaniami konstytucyjnymi (w tym respektowania wartości i zasad ustawy zasadniczej)2 oraz ich bogatego zastosowania w orzecznictwie (zwłaszcza Trybunału Konstytucyjnego)3. Szczególnej roli przypisywanej zasadom prawa towarzyszy zainteresowanie doktryny prawa konstytucyjnego tym zagadnieniem, zwłaszcza od czasu, kiedy zasady prawa zaczęto analizować przede wszystkim jako normy zawarte w konstytucji, a nie wyłącznie decyzje polityczne4. Podejmowanej współcześnie (w ramach nauki prawa i orzecznictwa) refleksji nad konstytucyjnymi zasadami prawa nie towarzyszy ujednolicona terminologia5, gdyż na ich określenie używane są różne terminy, takie jak: zasady konstytucji, zasady ustroju, podstawowe zasady ustroju politycznego, zasady naczelne konstytucji, ogólne zasady konstytucji, konstytucyjne zasady prawa czy zasady prawa konstytucyjnego6. Różnorodnemu nazewnictwu towarzyszy zróżnicowanie w zakresie definiowania konstytucyjnych zasad prawa7, przy czym do rzadkości należą sytuacje, M. Kordela, Zasady prawa. Studium teoretyczno-prawne, Poznań 2012, s. 10. D. Dudek, Prawo konstytucyjne, administracyjne i procedura administracyjna, [w:] Prawo polskie. Próba syntezy, red. T. Guz, J. Głuchowski, M.R. Pałubska, Warszawa 2009, s. 199–200. 3 Prawo konstytucyjne określane jest jako „prawo orzecznicze”. Zob. M. Granat, Pojęcie i przedmiot prawa konstytucyjnego, [w:] Polskie prawo konstytucyjne, red. W. Skrzydło, Lublin 2008, s. 17. 4 Idem, Pojmowanie konstytucyjnych zasad prawa w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, [w:] Zasady naczelne Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 roku, red. A. Bałaban, P. Mijal, Szczecin 2011, s. 135. Dokonano „redefinicji” pojęcia zasad konstytucyjnych po 1989 r. Zob. Prawo konstytucyjne RP (Instytucje wybrane), red. J. Buczkowski, Rzeszów – Przemyśl 2013, s. 11. 5 G. Maroń, Zasady prawa. Pojmowanie i typologie a rola w wykładni prawa i orzecznictwie konstytucyjnym, Poznań 2011, s. 14–15. 6 A. Pułło, Idea konstytucjonalizmu w systemie zasad prawa konstytucyjnego, „Przegląd Sejmowy” 1996, nr 5, s. 10–11. W niniejszym opracowaniu używane będą dwa ostatnie z wymienionych określeń. 7 Można nawet spotkać się ze stanowiskiem, że taka definicja nie jest potrzebna. Zob. P. Tuleja, Zasady konstytucyjne, [w:] Konstytucjonalizacja zasad i instytucji ustrojowych, red. P. Sarnecki, Warszawa 1997, s. 24–25. 1 2 Pobrane z czasopisma Studia Iuridica Lublinensia http://studiaiuridica.umcs.pl Data: 11/02/2020 16:20:05 Zasada odpowiedniego vacatio legis jako element zasady ochrony zaufania obywateli... 61 U M CS gdy przyjmowana jest w tym zakresie jakaś teoretyczna koncepcja zasad prawa i zostało to ujawnione8. Nie ma też jednolitego katalogu konstytucyjnych zasad prawa, choć w nauce prawa podkreśla się taką potrzebę9. Katalogi są zróżnicowane pod względem liczby zasad, a nawet ich nazw10, przy czym autorzy tych zestawień podkreślają konwencjonalny czy arbitralny charakter dokonanych wyborów. Z punktu widzenia legitymizacji zasad prawa konstytucyjnego istotnym argumentem jest uznanie danej zasady przez naukę prawa, stąd postulaty, aby zasady wymieniane w podręcznikach prawa konstytucyjnego nie były traktowane jako indywidualny twór autora, lecz jako communis opinio doctorum i spełniały określone wymogi11. Należy się jednak zgodzić z poglądem, iż pomimo zróżnicowanego katalogów zasad wśród konstytucjonalistów istnieje względny konsens co do łącznej puli treści zasad zawartych w Konstytucji RP12. Wydaje się, że w doktrynie prawa konstytucyjnego kryteria ustalania „zasadniczości” – uznawania, iż pewne normy należy uznać za „zasady” – nie są traktowane zbyt rygorystycznie. Rzadko też konstytucjonaliści ujawniają przyjęcie ustaleń teorii prawa w tym zakresie13. Należy przy tym podkreślić trudną do przecenienia rolę, jaką odegrało orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego w identyfikacji norm konstytucyjnych jako zasad prawa, skupiające się bardziej na treści i spełnianych przez nie funkcjach niż na systematyce ustawy zasadniczej (choć i ona była bran (...truncated)