Kult Najświętszego Serca Jezusa jako reakcja na rewolucję francuską

Sympozjum Rok XIX 2015, nr 1(28), s. 9-27 ks. Jan Walkusz Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Lublin KULT NAJŚWIĘTSZEGO SERCA JEZUSA JAKO REAKCJA NA REWOLUCJĘ FRANCUSKĄ Zarówno w powszechnej świadomości wiernych, jak i literaturze teologicznej (ascetycznej) już od wczesnego chrześcijaństwa wyznawano ideę królewskości (panowania) Jezusa Chrystusa, wyrażającą się bądź w ofierze krzyżowej Syna Bożego, bądź w zaakcentowaniu miłości Najświętszego Serca. Lecz dopiero pionierska działalność św. Jana Eudesa, mistyczne doświadczenia Małgorzaty Marii Alacoque z końca XVII wieku stały się punktem zwrotnym w procesie kształtowania się systematycznego nabożeństwa do Serca Jezusowego, a wraz z nim zgłębiania prawdy o nieskończonej miłości i powszechnym panowaniu Chrystusa. Ten pierwszy – duszpasterz, pisarz religijny, założyciel zgromadzeń – przeszedł do historii nade wszystko jako inicjator kultu Serca Jezusa. W Sercu Bożym bowiem widział jakże czytelny symbol miłości Boga do ludzi i dlatego multiplikował przedsięwzięcia służące krzewieniu tego typu pobożności. W tym celu ułożył m.in. teksty liturgiczne o Najświętszym Sercu Pana Jezusa oraz wprowadził w założonym przez siebie zgromadzeniu eudystów święto Serca Jezusowego, obchodzone od 1668 roku1. 1 Zob. P. Milcent, Saint Jean Eudes, Paris 1964; Ch. B. du Chesmay, Les missions de Saint Jean Eudes, Paris 1967; C. Guillocheau, Saint Jean Eudes, sainte Marguerite-Marie, Teihard et le Coeur de Jésus, w: Le mystère du Coeur du Christ, Paris 1981, s. 121-126. 9 ks. Jan Walkusz O wiele większe reperkusje, które dość szybko wzbudziły zainteresowanie nie tylko świata katolickiego, zyskały działania św. Małgorzaty Marii Alacoque związane z jej doświadczeniem mistycznym i wizjami odnoszącymi się do tajemnic Serca Jezusa. Cokolwiek by powiedzieć o tych wizjach wizytki z Paray-le-Monial, należy podkreślić ich społeczne i eklezjalne przesłanie, dotyczące z jednej strony istoty, natury i praktyki kultu Boskiego Serca, z drugiej zaś publicznego i społecznego uznania powszechnego panowania Jezusa Chrystusa i powierzenia się Jemu w akcie specjalnego oddania. Chodziło przede wszystkim o ówczesnego monarchę francuskiego Ludwika XIV, który miał oficjalnie zaprowadzić Królestwo Serca Jezusowego w społeczno-politycznych strukturach Francji, a następnie całego świata2. Niestety, żądanie Chrystusa nie zostało zrealizowane przez Ludwika XIV – choć trudno przesądzać, czy dlatego, że król zlekceważył treść orędzia, czy też dlatego, że nie dotarło ono do niego – lecz idea miłości Boga obecna w tajemnicy Serca Jezusa Chrystusa i Jego społecznego królowania, jakże istotna w dobie sporów jansenistycznych i kwietyzmu, stopniowo rozprzestrzeniała się w Kościele3. Najpierw, w duchu objawień z Paray-le-Monial, ów model pobożności łączony z poświęceniem się Sercu Bożemu wprowadzono w klasztorach wizytek, jezuitów i pijarów, a wraz z popularyzacją treści objawień i zawartej w nich obietnic także we wspólnotach cywilnych i poza granicami Francji. Ponadto środowiska te, m.in. wspólnoty wizytek, Maria II Stuart, biskupi oraz senaty miast francuskich, zabiegały u Stolicy Apostolskiej o ustanowienie uroczystości Najświętszego Serca Pana Jezusa. A choć towarzyszyła temu ożywiona dyskusja teologiczna, także na temat królowania Chrystusa nad światem, wskutek słabych argumentów i niewystarczającego umotywowania, papieże przełomu XVII i XVIII wieku nie przychylili się do owych sugestii. Uczynił to dopiero Klemens XIII w 1765 roku, i to na wyraźną prośbę króla Augusta III 2 J. Ladame, Paray-le-Monial et le culte du Sacré-Coeur, Lyon 1965; tenże, Sainte Marguerite-Marie Alocoque. Confidente et apôtre du Coeur de Jésus, Montsûrs 1978; P. de Meestr, Redécouvrir le Sacré-Coeur, Paris 1996. 3 L. Ceyssens, Paray-le-Monial et le jansénisme, „Revue d’Histoire Ecclésiastique” 62(1967), s. 49-69; J. R. Armogathe, Le quiétisme, Paris 1973. 10 Kult Najświętszego Serca Jezusa… oraz episkopatu polskiego, zatwierdzając dla Polski formularz mszalny i oficjum brewiarzowe o Sercu Jezusowym, zezwalając jednocześnie na obchodzenie święta w Rzeczypospolitej4; podobne zatwierdzenie dla Austrii i Hiszpanii wydał w 1798 roku papież Pius VI5. Nie ulega wątpliwości, że to osobliwe ożywienie kultu Najświętszego Serca Jezusowego nastąpiło właśnie we Francji, a wyrażało się przede wszystkim w oddaniu się Jemu w chwilach szczególnych doświadczeń. Zanim na dobre rozszalały się złowrogie, antykościelne, antychrześcijańskie i antyludzkie siły Wielkiej Rewolucji Francuskiej, generujące dla przeciwwagi w środowiskach zwolenników monarchii i katolicyzmu akty zawierzenia Boskiemu Sercu, już w pierwszej połowie XVIII wieku znane były nad Sekwaną takie działania. Między innymi głośnym echem odbiła się postawa biskupa Marsylii Franciszka de Belsunce’a oraz wiernych tego miasta z 1720 roku. W obliczu bowiem śmiercionośnej zarazy, zbierającej nieprawdopodobne żniwo, hierarcha ów, za radą siostry wizytki Magdaleny de Rémusat, oddał miasto oraz całą diecezję Najświętszemu Sercu, pieczętując to wyjątkowym gestem pokutnym i publicznym odczytaniem aktu poświęcenia. Dość dodać – co później potwierdził magistrat miasta specjalnym dokumentem oraz poświadczają inne źródła – że zaraza, która pochłonęła ponad 40 tys. osób, zaczęła od tego wydarzenia zdecydowanie słabnąć, aż w ogóle wygasła6. Podobnie – już na sposób bardziej prywatny – czynili obrońcy Francji monarchicznej i katolickiej podczas rewolucji, pokładając całą nadzieję w Bożym Sercu, a uwięziony król Ludwik XVI w 1792 roku temuż Sercu zawierzył siebie i swoją rodzinę, ślubując, że jeśli zostanie uwolniony, uda się do katedry Notre Dame i tam w obecności biskupa doko4 J. Lukowski, The Papacy, Poland, Russia and Religions Reform 1764-1768, „The Journal of Ecclesiastical History” 39(1988), s. 66-94; E. Hanter, Historia kultu Najświętszego Serca Pana Jezusa, Łomża 1998, s. 37-38; H. Klimaj, Rozalia Celakówna a Dzieło Osobistego Poświęcenia się Najświętszemu Sercu Jezusa, w: J. Mikrut (red.), Polska nie zginie, jeśli…, Warszawa 2002, s. 50-51. 5 P. Rouillard, Leksykon świąt chrześcijańskich na Zachodzie, Poznań 2002, s. 108. 6 Zob. A. Hamon, Histoire de la dévotion au Sacré Coeur, t. 3, Paris 1924, s. 439-440; J. V. Bainvel, Kult Serca Bożego. Teoria i rozwój, Kraków 1934, s. 528. 11 ks. Jan Walkusz na uroczystego aktu poświęcenia Najświętszemu Sercu, a jednocześnie stanie się konsekwentnym propagatorem tego typu kultu7. Również powstańcy wandejscy dość powszechnie praktykowali nabożeństwo do Serca Jezusowego, odwołując się na co dzień do emblematów sercańskich. Jako obrońcy chrześcijaństwa i duchowieństwa oraz przeciwnicy porządku rewolucyjnego posługiwali się symbolem Najświętszego Serca wraz z napisem Dieu le Roi (Bóg Królem) bądź Vive la Religion, vive le Roi (Niech żyje religia, niech żyje król)8. Po dezorganizacji struktur życia na wielu płaszczyznach spowodowanej Wielką Rewolucją Francuską oraz wojnami napoleońskimi idea miłującego Serca Boże (...truncated)