Kult Najświętszego Serca Jezusa jako reakcja na rewolucję francuską

Jan Walkusz Kult Najświętszego Serca Jezusa jako reakcja na rewolucję francuską Sympozjum 19/1(28), 9-27 2015 Sympozjum Rok XIX 2015, nr 1(28), s. 9-27 ks. Jan Walkusz Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Lublin KULT NAJŚWIĘTSZEGO SERCA JEZUSA JAKO REAKCJA NA REWOLUCJĘ FRANCUSKĄ Zarówno w powszechnej świadomości wiernych, jak i literaturze teologicznej (ascetycznej) już od wczesnego chrześcijaństwa wyznawano ideę królewskości (panowania) Jezusa Chrystusa, wyrażającą się bądź w ofierze krzyżowej Syna Bożego, bądź w zaakcentowaniu miłości Najświętszego Serca. Lecz dopiero pionierska działalność św. Jana Eudesa, mistyczne doświadczenia Małgorzaty Marii Alacoque z końca XVII wieku stały się punktem zwrotnym w procesie kształtowania się systematycznego nabożeństwa do Serca Jezusowego, a wraz z nim zgłębiania prawdy o nieskończonej miłości i powszechnym panowaniu Chrystusa. Ten pierwszy – duszpasterz, pisarz religijny, założyciel zgromadzeń – przeszedł do historii nade wszystko jako inicjator kultu Serca Jezusa. W Sercu Bożym bowiem widział jakże czytelny symbol miłości Boga do ludzi i dlatego multiplikował przedsięwzięcia służące krzewieniu tego typu pobożności. W tym celu ułożył m.in. teksty liturgiczne o Najświętszym Sercu Pana Jezusa oraz wprowadził w założonym przez siebie zgromadzeniu eudystów święto Serca Jezusowego, obchodzone od 1668 roku1. 1 Zob. P. Milcent, Saint Jean Eudes, Paris 1964; Ch. B. du Chesmay, Les missions de Saint Jean Eudes, Paris 1967; C. Guillocheau, Saint Jean Eudes, sainte Marguerite-Marie, Teihard et le Coeur de Jésus, w: Le mystère du Coeur du Christ, Paris 1981, s. 121-126. 9 ks. Jan Walkusz O wiele większe reperkusje, które dość szybko wzbudziły zainteresowanie nie tylko świata katolickiego, zyskały działania św. Małgorzaty Marii Alacoque związane z jej doświadczeniem mistycznym i wizjami odnoszącymi się do tajemnic Serca Jezusa. Cokolwiek by powiedzieć o tych wizjach wizytki z Paray-le-Monial, należy podkreślić ich społeczne i eklezjalne przesłanie, dotyczące z jednej strony istoty, natury i praktyki kultu Boskiego Serca, z drugiej zaś publicznego i społecznego uznania powszechnego panowania Jezusa Chrystusa i powierzenia się Jemu w akcie specjalnego oddania. Chodziło przede wszystkim o ówczesnego monarchę francuskiego Ludwika XIV, który miał oficjalnie zaprowadzić Królestwo Serca Jezusowego w społeczno-politycznych strukturach Francji, a następnie całego świata2. Niestety, żądanie Chrystusa nie zostało zrealizowane przez Ludwika XIV – choć trudno przesądzać, czy dlatego, że król zlekceważył treść orędzia, czy też dlatego, że nie dotarło ono do niego – lecz idea miłości Boga obecna w tajemnicy Serca Jezusa Chrystusa i Jego społecznego królowania, jakże istotna w dobie sporów jansenistycznych i kwietyzmu, stopniowo rozprzestrzeniała się w Kościele3. Najpierw, w duchu objawień z Paray-le-Monial, ów model pobożności łączony z poświęceniem się Sercu Bożemu wprowadzono w klasztorach wizytek, jezuitów i pijarów, a wraz z popularyzacją treści objawień i zawartej w nich obietnic także we wspólnotach cywilnych i poza granicami Francji. Ponadto środowiska te, m.in. wspólnoty wizytek, Maria II Stuart, biskupi oraz senaty miast francuskich, zabiegały u Stolicy Apostolskiej o ustanowienie uroczystości Najświętszego Serca Pana Jezusa. A choć towarzyszyła temu ożywiona dyskusja teologiczna, także na temat królowania Chrystusa nad światem, wskutek słabych argumentów i niewystarczającego umotywowania, papieże przełomu XVII i XVIII wieku nie przychylili się do owych sugestii. Uczynił to dopiero Klemens XIII w 1765 roku, i to na wyraźną prośbę króla Augusta III 2 J. Ladame, Paray-le-Monial et le culte du Sacré-Coeur, Lyon 1965; tenże, Sainte Marguerite-Marie Alocoque. Confidente et apôtre du Coeur de Jésus, Montsûrs 1978; P. de Meestr, Redécouvrir le Sacré-Coeur, Paris 1996. 3 L. Ceyssens, Paray-le-Monial et le jansénisme, „Revue d’Histoire Ecclésiastique” 62(1967), s. 49-69; J. R. Armogathe, Le quiétisme, Paris 1973. 10 Kult Najświętszego Serca Jezusa… oraz episkopatu polskiego, zatwierdzając dla Polski formularz mszalny i oficjum brewiarzowe o Sercu Jezusowym, zezwalając jednocześnie na obchodzenie święta w Rzeczypospolitej4; podobne zatwierdzenie dla Austrii i Hiszpanii wydał w 1798 roku papież Pius VI5. Nie ulega wątpliwości, że to osobliwe ożywienie kultu Najświętszego Serca Jezusowego nastąpiło właśnie we Francji, a wyrażało się przede wszystkim w oddaniu się Jemu w chwilach szczególnych doświadczeń. Zanim na dobre rozszalały się złowrogie, antykościelne, antychrześcijańskie i antyludzkie siły Wielkiej Rewolucji Francuskiej, generujące dla przeciwwagi w środowiskach zwolenników monarchii i katolicyzmu akty zawierzenia Boskiemu Sercu, już w pierwszej połowie XVIII wieku znane były nad Sekwaną takie działania. Między innymi głośnym echem odbiła się postawa biskupa Marsylii Franciszka de Belsunce’a oraz wiernych tego miasta z 1720 roku. W obliczu bowiem śmiercionośnej zarazy, zbierającej nieprawdopodobne żniwo, hierarcha ów, za radą siostry wizytki Magdaleny de Rémusat, oddał miasto oraz całą diecezję Najświętszemu Sercu, pieczętując to wyjątkowym gestem pokutnym i publicznym odczytaniem aktu poświęcenia. Dość dodać – co później potwierdził magistrat miasta specjalnym dokumentem oraz poświadczają inne źródła – że zaraza, która pochłonęła ponad 40 tys. osób, zaczęła od tego wydarzenia zdecydowanie słabnąć, aż w ogóle wygasła6. Podobnie – już na sposób bardziej prywatny – czynili obrońcy Francji monarchicznej i katolickiej podczas rewolucji, pokładając całą nadzieję w Bożym Sercu, a uwięziony król Ludwik XVI w 1792 roku temuż Sercu zawierzył siebie i swoją rodzinę, ślubując, że jeśli zostanie uwolniony, uda się do katedry Notre Dame i tam w obecności biskupa doko4 J. Lukowski, The Papacy, Poland, Russia and Religions Reform 1764-1768, „The Journal of Ecclesiastical History” 39(1988), s. 66-94; E. Hanter, Historia kultu Najświętszego Serca Pana Jezusa, Łomża 1998, s. 37-38; H. Klimaj, Rozalia Celakówna a Dzieło Osobistego Poświęcenia się Najświętszemu Sercu Jezusa, w: J. Mikrut (red.), Polska nie zginie, jeśli…, Warszawa 2002, s. 50-51. 5 P. Rouillard, Leksykon świąt chrześcijańskich na Zachodzie, Poznań 2002, s. 108. 6 Zob. A. Hamon, Histoire de la dévotion au Sacré Coeur, t. 3, Paris 1924, s. 439-440; J. V. Bainvel, Kult Serca Bożego. Teoria i rozwój, Kraków 1934, s. 528. 11 ks. Jan Walkusz na uroczystego aktu poświęcenia Najświętszemu Sercu, a jednocześnie stanie się konsekwentnym propagatorem tego typu kultu7. Również powstańcy wandejscy dość powszechnie praktykowali nabożeństwo do Serca Jezusowego, odwołując się na co dzień do emblematów sercańskich. Jako obrońcy chrześcijaństwa i duchowieństwa oraz przeciwnicy porządku rewolucyjnego posługiwali się symbolem Najświętszego Serca wraz z napisem Dieu le Roi (Bóg Królem) bądź Vive la Religion, vive le Roi (Niech żyje religia, niech żyje król)8. Po dezorganizacji struktur życia na (...truncated)