Świat pod lupą fenomenologa

Świat pod lupą fenomenologa oraz wpływ nowych mediów na zdolności poznawcze człowieka. Tych kwestii dotyczyła rozprawa Aleksandra K. Przegalińska, Istoty doktorska Przegalińskiej zaty- wirtualne. Jak fenomenologia tułowana: Fenomenologia istot zmieniła sztuczną inteligencję, wirtualnych, której promotorem Wydawnictwo Universitas, Kraków była Zofia Rosińska – profesor 2016, ss. 268. w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. Treść wydanej dwa lata później książki pt. skiej jest ciekawym przedstawie- Istoty wirtualne. Jak fenomenolo- niem rozwoju myśli fenomenolo- gia zmieniła sztuczną inteligencję gicznej, filozoficznego namysłu w większości odpowiada wspo- nad technologią, a także zmian mnianej rozprawie doktorskiej. w sposobie postrzegania relacji O wyborze właśnie takiego tytułu człowiek – technologia w obsza- do publikacji wspomina autorka rze cielesnym, mentalnym i spo- we wstępie swojej pracy przyzna- łeczno-kulturowym . Autorka jest jąc, że zależało jej na „zwróceniu polską filozofką, którą szczegól- uwagi Odbiorcy na istotną rolę nie interesują tożsamość czło- fenomenologii w nieustannym wieka w rzeczywistości wirtual- badaniu (i przekraczaniu) granic nej, teorie sztucznej inteligencji technologii”2. Jednocześnie filo- 1 zofka zaznacza, że książka ta nie A.K. Przegalińska, Istoty wirtualne. Jak fenomenologia zmieniła sztuczną inteligencję, Wydawnictwo Universitas, Kraków 2016, s. 10. 1 przedstawia całościowej fenomenologii istot wirtualnych, gdyż 2 Zagadnienia Filozoficzne w Nauce | LXII • 2017 Książka Aleksandry Przegaliń- Ibidem, s. 14. 241 Zagadnienia Filozoficzne w Nauce | LXII • 2017 RECENZJE w dużej mierze jest to dziedzina cję fenomenologii, wskazuje ona nowa i niekompletna. na zmianę „z propozycji trans- Przegalińska podzieliła swoją cendentalnej (Husserl) w herme- monografię na pięć części, zakoń- neutyczno-egzystencjalną (Hei- czonych podsumowaniem, słow- degger) i stricte egzystencjalną nikiem najważniejszych pojęć (Merleau-Ponty, Dreyfus)”3. Sta- i bogatą bibliografią. W pierwszej rając się podkreślić różnice po- części zapoznaje ona czytelnika między powstałymi fenomeno- z najważniejszymi zagadnieniami logiami techniki autorka nazywa omawianymi w niniejszej pracy. je kolejno: epistemologiczną fe- Wspomina o dwóch nurtach fe- nomenologią techniki i herme- nomenologii techniki: kontynu- neutyczno-egzystencjalną. Dużo acji XX-wiecznej fenomenolo- uwagi poświęca Przegalińska gii techniki i eksperymentalnej ukazaniu wpływu pierwszych fe- fenomenologii (neurofenomeno- nomenologów techniki na kolej- logii). W osobnym podrozdziale nych myślicieli, takich jak: Hu- pisze o codziennym doświadcze- bert Dreyfus, Bernard Stiegler, niu technologii, ze szczególnym Francisco Varela czy Don Ihde. uwzględnieniem wirtualizacji W części tej ciekawym spostrze- techniki oraz omawia takie istoty żeniem autorki jest powiązanie wirtualne, jak bot i awatar. Ko- rozwoju fenomenologii z kształ- lejna część książki to opis fenome- towaniem się stosunku do in- nologii jako metody badania tech- tencjonalności ciała. Według fi- niki. Za XX-wiecznych pionierów lozofki zmiana taka pozwoliła tej dziedziny autorka uważa Mar- na „przełamanie myślenia, że tina Heideggera i Leopolda Blausteina. 242 Przedstawiając ewolu- 3 Ibidem, s. 54. RECENZJE prekursorów zajmujących się rolą nie funkcjami mózgu” . W trze- ciała, języka, otoczenia, motoryki ciej części Przegalińska sięga do w kontekście umysłu. Wspomina źródeł nastawienia technologicz- o Lwie Siemionowiczu Wygoc- nego, starając się przedstawić kim, Williamie Jamesie, Jeanie zmiany w „pojmowaniu i kon- Piagecie, Jeanie-Paulu Sartrze, ceptualizowaniu techniki, techno- Emmanuelu Levinasie, Janie Pa- logii i mediów oraz ich relacji do točce, ale dokładniejszej analizie aparatu poznawczego człowieka poddaje myśl fenomenologów w filozofii zachodniej” . Autorkę Edmunda Husserla i Maurice’a szczególnie interesują poglądy, Merleau-Ponty’ego. Prace ostat- które przyczyniły się do powsta- niego z wymienionych badaczy nia paradygmatu obliczeniowego, uważa autorka za inspirację „dla a następnie antyobliczeniowego. całego paradygmatu ucieleśnie- Podkreśla ona istotne różnice po- nia”6, którego główne kierunki między komputacjonizmem a pa- omawia w kolejnych podrozdzia- radygmatem ucieleśnienia. Kwe- łach, zwracając uwagę na obszar stie te związane są z ewolucją językoznawstwa, filozofii umysłu refleksji na temat sztucznej in- i kognitywistyki. Filozofka pod- teligencji i szerzej zostają omó- kreśla, że takie nurty, jak funkcjo- wione w kolejnym, czwartym nalizm ucieleśniony, ucieleśniona rozdziale. Filozofka przedstawia semantyka (szerzej językoznaw- w nim początki rozważań o ka- stwo kognitywne) i koncepcja tegorii „ucieleśnienia”, podając enaktywistyczna można zaliczyć 4 5 do kognitywistyki ucieleśnionej, 4 5 Ibidem, s. 54. Ibidem, s. 84. 6 Zagadnienia Filozoficzne w Nauce | LXII • 2017 funkcje psychiczne są wyłącz- Ibidem, s. 142. 243 Zagadnienia Filozoficzne w Nauce | LXII • 2017 RECENZJE która intensywnie rozwijała się za Varelą cztery powiązane ze od późnych lat 90. XX wieku, sobą momenty świadomego na- stanowiąc alternatywę dla kom- stawienia związanego z redukcją putacjonizmu i koneksjonizmu. fenomenologiczną: redukcja, bli- Dla badań z dziedziny robotyki skość (intuicja), opis (niezmien- szczególnie istotne są rozważa- niki) oraz trening (stabilizacja), nia Andy’ego Clarka i Davida przyznając jednocześnie, że „sam Chalmersa, którzy wysunęli hipo- Varela nigdy nie interesował się tezę tzw. umysłu rozszerzonego zagadnieniami dotyczącymi ro- twierdząc, że „procesy poznaw- botyki i sztucznej inteligencji”8 cze nie ograniczają się do pro- i dlatego opisywaną metodę na- cesów zachodzących w umyśle leżałoby właściwie zmodyfiko- i ciele, ale mogą być rozszerzane wać w celu dostosowania jej do przez zewnętrzne narzędzia peł- badań nad technologią. niące funkcję przedłużeń umy- Analizując w części piątej słu” . Wzrost roli fenomenologii wybrane istoty wirtualne autorka w badaniach kognitywistycznych posługuje się metodą fenomeno- zauważa Przegalińska na prze- logii eksperymentalnej zaznacza- łomie XX i XXI wieku w pra- jąc, że za eksperyment uważa ona cach Francisca Vareli. Biolog ten pierwszoosobowe doświadczenie wprowadził metodę neurofeno- wkroczenia w wirtualny świat, ale menologiczną, pozostając przy odwołuje się także do wyników ba- pierwszoosobowym, fenomenal- dań neurokognitywistów i neuro- nym doświadczeniu i antyreduk- fenomenologów9. Filozofka pod- 7 cjonizmie. Filozofka wymienia 8 7 244 Ibidem, s. 146. 9 Ibidem, s. 172. Ibidem, s. 189. RECENZJE rymentalno-fenomenologiczny. tów: bota i awatara. Dokonawszy W podejściu takim można od- opisu obecnych w środowisku in- naleźć pewne nawiązanie do za- teraktywnym agen (...truncated)