Wojna sprawiedliwa w świecie współczesnym

OBRONNOŚĆ Zeszyty Naukowe 3(23)/2017 ISSN 2299-2316 AUTOR mgr Anna Kamińska Wydział Humanistyczny, UPH w Siedlcach WOJNA SPRAWIEDLIWA W ŚWIECIE WSPÓŁCZESNYM Słowa kluczowe: wojny sprawiedliwe i niesprawiedliwe, filozofia, bezpieczeństwo, współczesne konflikty zbrojne, nowe wojny Wprowadzenie Istnieje wiele definicji wojen przytaczających fragment klasycznego dzieła pruskiego generała Carla von Clausewitza łączącego świat polityki i wojny. Twierdził on, że wojna to akt przemocy, którego celem jest spełnienie naszej woli przez przeciwnika1. Rzadziej jednak można spotkać się z cytatem z tej samej księgi, który brzmi: W rzeczach bowiem tak niebezpiecznych jak wojna, najgorsze są właśnie błędy wypływające z dobroczynności2. Michael Walzer wyraził przypuszczenie, że słynne zdanie o wojnie będącej kontynuacją polityki innymi środkami miało być prowokujące3, dlatego wskazanie na dobroczynność w kontekście reguł wojny tym bardziej wydaje się zabiegiem obliczonym na wywołanie silnego wrażenia. Wojna niezależnie od przyczyn, które do niej doprowadzają, sposobów jej definiowania, uczestników, zakresu, kategoryzacji oraz uwikłania w świat polityki jest sferą, która ze względu na swe konsekwencje zmusza do analizowania jej z perspektywy moralnej. Rozważania te nie mogą ograniczać się jedynie do warstwy politycznej lub prawnej, ale powinny ujmować względy etyczne. O ile pokój jest wartością bezsporną, to wojna na ogół wymaga legitymizacji i akceptacji społecznej4. Pojęcie wojny sprawiedliwej implikuje nie tylko samo jej uzasadnienie, ale także moralną konieczność rozpoczęcia walki. Z drugiej strony można usłyszeć zarzuty, że odwołanie się do wojny sprawiedliwej zastępuje odniesienie do obowiązującego prawa. Wojna będąca jednym z przejawów ludzkiego działania skazana jest na moralną ocenę. Michael Walzer w książce Spór o wojnę pisze, że usprawiedliwianiu wojen przeciwstawiają się pacyfiści, a moralną 1 C. Clausewitz, O wojnie, MON, Warszawa, 1958, s. 15. Tamże, s. 16. 3 M. Walzer, Spór o wojnę, Wydawnictwo Literackie Muza, Warszawa, 2006, s. 7. 4 B. Balcerowicz, Pokój i „nie-pokój”. Na progu XXI wieku, Bellona, Warszawa, 2002, s. 41. 2 77 Anna Kamińska krytykę konfliktów zbrojnych negują realiści5. Teoria wojny sprawiedliwej jego zdaniem służyła głównie władzy, a chrześcijanie, walcząc dla zachowania pokoju i w słusznej sprawie, wykorzystywali ją jako obłudny pretekst do krucjat i wojen religijnych. Powstanie nowoczesnych, suwerennych państw zastąpiło argumentację wojny sprawiedliwej6, choć sama koncepcja wojny sprawiedliwej zgodnie z założeniami jej twórców służyć miała sprawie pokoju7. Syntetyczny obraz warunków wojny sprawiedliwej przedstawił ks. Andrzej Zwoliński w książce Wojna. Wybrane zagadnienia, określając listę pytań, które stawia „teoria celów” ius ad bellum („prawo do wojny”) i „teoria środków” ius in bello („prawo podczas wojny”)8. Stoi on na stanowisku, że zasadność decyzji o wojnie powinna być rozpatrywana w ujęciu odpowiedzi na następujące pytania: Czy walczy się o słuszną sprawę? Czy działania wojenne są prowadzone przez prawowitą władzę? Czy mamy do czynienia ze słuszną intencją, a nie z atakami podyktowanymi chęcią zemsty i odwetu? Czy podejmowane działania są proporcjonalne? Czy służą osiągnięciu sprawiedliwego celu? Czy dobro wynikające z podejmowanych działań zbrojnych jest większe niż zło, które chce się usunąć? Czy podejmowano próby pokojowych rozwiązań i czy okazały się one niemożliwe do wprowadzenia w życie? Czy istnieje realna szansa na odniesienie sukcesu militarnego9? „Teoria środków” zdaniem ks. Zwolińskiego zawiera trzy warunki: • warunek minimalnej siły – środki przemocy, użyte w jakichkolwiek okolicznościach, nie mogą wykraczać poza środki konieczne do osiągnięcia zamierzonego celu; • warunek proporcjonalności – spodziewane niepożądane konsekwencje działań wojennych nie mogą być większe niż spodziewane pożądane skutki; • warunek zróżnicowania – przemoc musi być skierowana tylko przeciw tym osobom, które stanowią uzasadniony cel ataku, czyli zakłada się nietykalność osób niebiorących udziału w działaniach wojennych10. W obliczu zglobalizowanego świata z nowymi zagrożeniami, w którym zapewnienie bezpieczeństwa nie jest tylko kwestią podjęcia walki militarnej, pojęcie wojny sprawiedliwej z pozoru wydaje się anachroniczne. Jednakże w świetle ilości wojen na świecie nie sposób wyzbyć się dążenia do moralnego usprawiedliwienia walki zbrojnej, dlatego celem artykułu będzie zestawienie wizji wojen sprawiedliwych ukształtowanych przez myśl filozo5 M. Walzer, Spór…, s. 7-8. Tamże, s. 18-19. 7 B. Balcerowicz, O pokoju. O wojnie. Między esejem a traktatem, Rambler, Warszawa, 2013, s. 49. 8 A. Zwoliński, Wojna. Wybrane zagadnienia, WAM, Kraków, 2003, s. 339. 9 Tamże. 10 Tamże, s. 341. 6 78 Wojna sprawiedliwa w świecie współczesnym ficzną zapoczątkowaną w czasach antycznych z próbą zastosowania teorii wojny sprawiedliwej w dyskursie współczesnych konfliktów zbrojnych. Wojna, sprawiedliwość i filozofia Podział wojen na sprawiedliwe i niesprawiedliwe ma swe źródła już w starożytności. Platon wskazywał na naruszenie ładu ustanowionego w świecie oraz nieprzestrzeganie w życiu zasad sprawiedliwości i norm moralnych jako główne źródła konfliktów i przyczyny wojen. Stwierdzał, że sprawiedliwość rodzi zgodę, a niesprawiedliwość podziały i rozłamy, budzi nienasycone żądze i uniemożliwia współpracę. W rozważaniach Platona zawarta jest pochwała sprawiedliwości, sprawiedliwego człowieka i sprawiedliwego państwa. Można dostrzec tam też krytykę niesprawiedliwości rodzącej zło i krzywdę. Za konieczne i usprawiedliwione uznaje on wojny zewnętrzne o niepodległość, a walki bratobójcze to jego zdaniem wojny niesłuszne11. Rozważania na temat wojny znajdujemy też w pracach Arystotelesa, dla którego podstawą ładu i gwarantem sprawiedliwości jest państwo, które rozstrzyga o tym, co jest cnotliwe i godne a co nikczemne i złe12. Arystoteles zdaniem profesora Ryszarda Rosy uważał prowadzenie wojen w obronie niepodległości Grecji za słuszne, konieczne i sprawiedliwe13. Twierdził on, że wojna jest środkiem do osiągnięcia pokoju przez co można tu znaleźć jedno z pierwszych moralnych usprawiedliwień wojny. Dociekania nad bezpieczeństwem, wojną i pokojem zawarte w poglądach rzymskiego filozofa Cycerona wyraźnie krystalizują koncepcję wojny sprawiedliwej. Dążenie do sławy i chęć pomnażania bogactw uznał za najbardziej wojnotwórcze czynniki14. Nie wykluczał jednak konieczności prowadzenia pewnych wojen, a za sprawiedliwe uznał toczone z uwagi na słuszną przyczynę, w obronie własnej lub dla dochodzenia naruszonych praw15. Istotną kwestią w jego wizji wojen sprawiedliwych były normy prawne regulujące wypowiedzenie wojny. Określając istotę prowadzenia wojen sprawiedliwych, Cyceron zwracał uwagę na zagadnienia związane z zasadami, których należy przestrzegać podczas konfliktu zbrojnego16. 11 R. Rosa, Filozofia bezpieczeństwa, Bellona, Warszawa, 1995, s. 12-17. R. Rosa, M. Lipińska-Rze (...truncated)