PIRACTWO MORSKIE I JEGO IMPLIKACJE DLA BEZPIECZEŃSTWA MORSKIEGO W DRUGIEJ DEKADZIE XXI WIEKU – CASUS SOMALII

Przegląd Strategiczny 2017, nr 10 Katarzyna WARDIN Akademia Marynarki Wojennej w Gdyni DOI : 10.14746/ps.2017.1.10 PIRACTWO MORSKIE I JEGO IMPLIKACJE DLA BEZPIECZEŃSTWA MORSKIEGO W DRUGIEJ DEKADZIE XXI WIEKU – CASUS SOMALII Zapewnienie bezpieczeństwa w XXI wieku jest istotne dla stabilnego rozwoju wszystkich państw na świecie. Nowe wyzwania i zagrożenia, które pojawiły się po atakach terrorystycznych z 11 września 2001 r. zmusiły społeczność międzynarodową do nowego spojrzenia na bezpieczeństwo oraz do zmiany strategicznego podejścia do problemów takich jak globalny terroryzm, przestępczość zorganizowana, proliferacja broni masowego rażenia, nielegalna imigracja czy piractwo morskie. W XXI wieku powyższe zagrożenia są określane mianem zagrożeń asymetrycznych, które w przeważającej większości są konsekwencją niewydolności państw oraz ich dysfunkcyjności. Fakt występowania państw słabych i dysfunkcyjnych, czyli takich które nie mogą wykonywać swoich podstawowych funkcji bezpieczeństwa i rozwoju oraz nie sprawują skutecznej kontroli nad swoimi terytoriami (lądowymi i morskimi), powoduje, że stają się one bezpośrednim źródłem zagrożeń asymetrycznych i są one łatwym obszarem do przejęcia przez organizację terrorystyczną czy przestępczą. Państwa indywidualnie mogą mieć problemy z zapewnieniem bezpieczeństwa, gdyż zwalczanie zagrożeń asymetrycznych wymaga stałej kooperacji wielu podmiotów i jest kosztowne, aby skuteczność tych działań była współmierna do ponoszonych kosztów. Waga tych problemów została przedstawiona w Strategii Unii Europejskiej w Zakresie Bezpieczeństwa Morskiego, przyjętej przez Unię Europejską (UE) 24 czerwca 2014 r. (UE, 2014), w której Autorzy podkreślają duże znaczenie środowiska morskiego i jego bezpieczeństwa, uznając współpracę w tym zakresie za strategiczną dla dobrobytu całej UE. Przykładem działań kooperatywnych dla zapewnienia bezpieczeństwa transportu morskiego przed działaniami piratów morskich u wybrzeży Somalii w pierwszej dekadzie XXI wieku są operacje morskie Unii Europejskiej (UE) pod kryptonimem Atalanta, operacja Paktu Północnoatlantyckiego pod kryptonimem Ocean Shield, operacje Połączonych Sił Morskich CTF 151, a także kolektywne zaangażowanie poszczególnych państw takich jak Rosja, Chińska Republika Ludowa (ChRL), Indie czy Japonia. Zaangażowanie państw w ograniczanie działań piratów jest znaczące i efektywne, ale warto również poszukać odpowiedzi na pytanie czy taka forma jest skuteczna w zwalczaniu przyczyn występowania piractwa, czy też jest to tylko kosztowny sposób jego ograniczenia, które w ocenie Autorki jest spowodowane głównie dysfunkcyjnością państw nadbrzeżnych. Autorka w artykule syntetycznie przedstawi aktywność piratów morskich od lat 90. XX wieku do 2007 r. oraz pomiędzy latami 2008–2015, w wybranych regionach z uwzględnieniem ich znaczenia dla transportu morskiego. Ze względu na szeroki ob- 192 Katarzyna WARDIN szar tematyczny ocena strategicznych działań podjętych przez społeczność międzynarodową w celu wyeliminowania piractwa zostanie zawężona do oceny reakcji na piractwo somalijskie po 2008 r. Ponadto zostanie zaprezentowany aktualny stan zagrożenia piractwem morskim na początku 2017 r. oraz potencjalne kierunki jego rozwoju w kolejnych latach w kontekście funkcjonowania państw dysfunkcyjnych, które w ocenie Autorki są kluczowe dla występowania zagrożeń asymetrycznych, jakim jest piractwo morskie. STRATEGICZNE ZNACZENIE BEZPIECZEŃSTWA MORSKIEGO W XXI WIEKU Żegluga morska jest postrzegana jako przykład globalnej działalności i jednocześnie istotny instrument globalizacji. Transport morski pozostaje niezmiennie najważniejszym sposobem przewożenia towarów na masową skalę w kontekście przewozów międzykontynentalnych. Stały wzrost transportowanych towarów, który w 2015 r. przekroczył rekordowy poziom 10 mld ton (Review, 2016: 6) wskazuje, że bezpieczeństwo transportu morskiego jest istotne dla rozwoju poszczególnych państw i światowej gospodarki. Bezpieczne szlaki żeglugowe to przede wszystkim gwarancja ciągłości dostaw, zwłaszcza surowców energetycznych, ale również stabilność kosztów transportu, a w konsekwencji końcowej ceny przewożonych ładunków. To również bezpieczeństwo finansowe ok. 1,5 mln marynarzy, którzy narażają swoje życie nie tylko na zagrożenia związane z uwarunkowaniami środowiska w którym pracuję, ale również ze względu na renesans piractwa morskiego w XXI wieku w niektórych regionach świata. Wysoki poziom zależności sprawnego funkcjonowania państwa jest bezpośrednio związany z niezakłóconymi dostawami gazu, ropy naftowej i produktów pochodnych, które są wydobywane lub produkowane w ściśle określonych regionach świata, a w związku z tym muszą być transportowane do odbiorców. Transport morski ze względu na swobodę żeglugi jest bezpieczny i ekonomicznie korzystny pod warunkiem, że nie zagrażają mu terroryzm czy piractwo morskie. Bezpieczeństwo energetyczne w XXI wieku jest jednym z najistotniejszych elementów światowego ładu i porządku zaraz obok bezpieczeństwa międzynarodowego. W 2015 r. ropa i jej pochodne stanowiły 28% (Review, 2016: 6) wszystkich ładunków transportowanych szlakami morskimi. Zmiana jakościowa przewożonych towarów spowodowała znaczący wzrost ich wartości, a to powoduje, że zapewnienie mu maksymalnego bezpieczeństwa przy możliwie jak najkrótszym czasie realizacji zamówienia, jest nad wyraz istotne. Oba elementy są ważnymi faktorami, obok ogólnych kosztów transportu, zarówno dla eksporterów, jak i odbiorców. Zmiana ustalonych szlaków transportu oznaczałaby dłuższą, a więc i droższą podróż dla zbiornikowców czy gazowców, co znacząco podniosłoby ogólne koszty i końcową cenę produktu. Powyższe fakty powodują, że każde zakłócenie swobodnego przepływu towarów droga morską powoduje obawy o jego efektywność ekonomiczną, a w konsekwencji reakcje społeczności międzynarodowej na występujące zakłócenia i zagrożenia. Piractwo morskie i jego implikacje dla bezpieczeństwa morskiego... 193 PIRACTWO MORSKIE OD LAT 90. XX WIEKU DO ROKU 2007 Piractwo morskie jest procederem znanym od tysięcy lat, który w niektórych częściach świata był i jest chętnie uprawiany przez lokalną ludność z powodu znacznych korzyści finansowych przy stosunkowo niewielkim nakładzie pracy. Obecność piractwa morskiego w XXI wieku nie jest zaskoczeniem, ale jego intensywność na niektórych obszarach znacząco wzrosła w ostatnich dwóch dekadach, wymuszając działania międzynarodowe w celu jego ograniczenia. Większość współczesnych działań antypirackich jest prowadzona w oparciu o definicję piractwa zawartą w art. 101 Konwencji Narodów Zjednoczonych o Prawie Morza z 10 grudnia 1982 r. Definicja ta jest raczej ogólną wykładnią podstawowych reguł obowiązujących na obszarach morskich, co powoduje, że niektóre z zawartych w niej artykułów są na dużym poziomie ogólności, a tym samym pozwalają na możliwości swobodnej interpretacji. W świetle zapisów konwencji mianem piractwa określa się działanie polegające na przemocy i grabieży na o (...truncated)