Modelowanie akrazji

Semina Nr 15 Scientiarum 2016 s. 88–106 DOI: http://dx.doi.org/10.15633/ss.1770 Michał Kłusek Modelowanie akrazji Economics must overcome the prejudice that behavior is real but thoughts are not1. Robert Cooter Akrasia (z greckiego „brak opanowania”) oznacza sytuację, w której osoba postępuje wbrew własnej ocenie tego, co dobre. Wiedząc, co dobre, wybiera coś innego. Sytuację tą można opisać w następujący sposób: Jednostka czyni A zamiast B, pomimo że jest przekonana, że biorąc wszystko pod uwagę, b jest lepszym wyborem. Zdaniem Sokratesa taka sytuacja jest niemożliwa. „[…] nikt, jeśli bądź to wie, bądź to myśli, że coś innego jest lepsze niż to, co on robi i ono jest mu dostępne, nie będzie robił źle, mogąc robić to, co lepsze”2. Z takim poglądem zdecydowanie nie zgadzał się Arystoteles. Jego zdaniem akrasia (brak opanowania) może wynikać z dwóch przyczyn: popędliwości (propeteia) lub słabości (astheneia). Osoby popędliwe ignorują głos rozsądku, kierując się impulsem chwili, „[…] dają się porwać namiętności, ponieważ wcale nie namyślili się”3. Osoby słabe rozmyślają nad tym, co dobre, a mimo to postępują wbrew swojej wiedzy, pod wpływem namiętności. 1 R. Cooter, Lapses, conflict and akrasia in torts and crimes, “International Review of Law and Economics” 1991, http://works.bepress.com/robert_cooter/95/ (13.02.2016) 2 Platon, Protagoras, [w:] Platon, Dialogi, t. 1, Kęty 1999, s. 326. 3 Arystoteles, Etyka nikomachejska , przeł., oprac. i wstępem poprzedziła D. Gromska, Warszawa 1982, s. 260. Modelowanie akrazji 89 Klasyczny ekonomiczny model decyzji jest znacznie bliższy myśli Sokratesa. Homo oeconomicus ma określone, spójne i przechodnie preferencje, które pozwalają mu wybierać te działania, które w największym stopniu zaspokoją jego potrzeby. Wie, czego chce, i właśnie to wybiera. W tym modelu nie ma miejsca na postępowanie „wbrew” swoim preferencjom. Wewnętrzne konflikty, wahania i żal związany z określonym wyborem pozostają na ogół poza zainteresowaniem (i możliwościami) analizy ekonomicznej. Model akrazji Roberta Cootera jest bardzo interesującą próbą wypełnienia tej pustki. Rozszerza obszar zainteresowania ekonomii z zewnętrznych działań (będących emanacją preferencji) na proces decyzyjny prowadzący do tych działań. Celem pracy jest opisanie modelu, a następnie zastawienie go z antycznymi i współczesnymi filozoficznymi koncepcjami akrazji, a także analiza tego, w jakiej mierze daje się on z nimi połączyć. Zacznę od przedstawienia podstaw teorii racjonalnego wyboru i teorii użyteczności, następnie przedstawię trzy wariacje modelu błędów (lapses), tj. działań pod wpływem chwilowego impulsu znacznie odbiegającego od typowych preferencji jednostki. Następnie opisany zostanie model oczekiwanego żalu (regret) związanego z określoną decyzją, a także to, jak model Roberta Cootera da się połączyć ze współczesnymi filozoficznymi koncepcjami akrazji. Tego typu połączenie pozwala przedstawić pełniejszy obraz wspomnianego zjawiska. Filozoficzne interpretacje w oderwaniu od ekonomicznego modelu nie mogą być bezpośrednio zastosowane w analizie ekonomicznej; jednocześnie sam model akrazji, pozbawiony filozoficznej podbudowy, nie w pełni opisuje naturę tego zjawiska, zostawiając wiele pytań bez odpowiedzi. 1. Teoria wyboru konsumenta Dla zrozumienia modelowania akrazji przez Roberta Cootera konieczne jest przypomnienie podstaw teorii wyboru konsumenta. Podstawowe pojęcie w tej teorii to pojęcie użyteczności – tj. miary satysfakcji, jaką jednostka czerpie z konsumpcji określonych dóbr 90 Michał Kłusek i usług. Nie należy rozumieć jej jako psychologicznej wielkości dającej się mierzyć. Jest to teoretyczny konstrukt, pozwalający na wyrażenie preferencji jednostki wybierającej spośród zestawu dóbr. Teoria wyboru konsumenta opiera się na założeniu, że jednostka maksymalizuje swoją funkcję użyteczności. Wybierając z zestawu dóbr (usług), wybiera te, z którym wiąże się największa użyteczność (satysfakcja). Użyteczność jest „tym, co reprezentuje preferencje”4. Jeśli jednostka preferuje dobro ponad dobro, możemy powiedzieć, że z dobrem związana jest większa użyteczność niż z dobrem. Przyporządkowując różnym koszykom dóbr wartość użyteczności, którą jednostka z nimi wiąże, możemy stworzyć funkcję użyteczności danej jednostki. Rzecz jasna, maksymalizując swoją funkcję użyteczności, jest ona ograniczona przez „warunki zewnętrzne”, np. ograniczoną dostępność dóbr. Krzywa obojętności łączy kombinacje dóbr, którym jednostka przypisuje równą miarę użyteczności. Z preferencjami jednostki wiąże się kilka dodatkowych założeń. Po pierwsze, są one zupełne, tj. w każdym przypadku wyboru pomiędzy A i B jednostka potrafi określić, które z nich preferuje (lub czy jest to dla niej obojętne). Po drugie, są one przechodnie, co oznacza, że w sytuacji, gdy jednostka preferuje A względem B i B względem C, to nie może być tak, że preferuje C ponad A. Tak rozumianą teorię wyboru konsumenta możemy rozszerzyć (jak czyni to Cooter) z dóbr i usług na wszystkie „stany świata” lub działania. Dla każdego działania (dobra) stanu świata jednostka jest w stanie przyporządkować określoną miarę użyteczności. Te miary użyteczności pozwalają następnie uszeregować te dobra według preferencji. 2. Model błędów – konsumpcja i inwestycje Przechodząc do opisu modelu akrazji, należy zacząć od prostego modelu decyzji. Jednostka postawiona jest przed wyborem: może 4 J. Broome, Ethics out of economics, Cambridge 1999, s. 28. 91 Modelowanie akrazji wybrać konsumpcję o wartości 1 lub zainwestować te same środki i w efekcie uzyskać korzyść równą b. 1 konsumpcja inwestycja b Rys. 1. Źródło: R. Cooter, Justice and economic decision making: a model of akrasia, „Social Justice Research” 1990, s. 276. Zakładamy, że b jest znacznie wyższy od 1, b  1, zatem racjonalna osoba wybierze inwestycję. Jednocześnie jednak korzyść płynąca z inwestycji jest odsunięta w czasie, zatem jej subiektywna wartość będzie odpowiednio mniejsza. By to wyrazić, wartość wspomnianej korzyści jest zmniejszona przez stopę dyskontową r. A zatem w rzeczywistości jednostka maksymalizuje swoją korzyść, wybierając między 1 i b / r max (1,b / r ) 1 konsumpcja r inwestycja b Rys. 2. Źródło: R. Cooter, Justice and economic decision making: a model of akrasia, „Social Justice Research” 1990, s. 277. To, w jakim stopniu dana osoba dyskontuje przyszłe korzyści (lub koszty), jest różne dla różnych osób, a także zmienne w czasie. Wysokość r zależy od bardzo wielu czynników, emocji, nastroju lub sytuacji majątkowej w danej chwili. Na potrzeby tego modelu zakła- 92 Michał Kłusek damy, że jest ona losowa. Zatem przed podjęciem decyzji jednostka pobiera swoją stopę dyskontową r z rozkładu prawdopodobieństwa p ( r ) . Zakładamy także, że rozkład prawdopodobieństwa jest rozkładem normalnym. Stopę dyskontową, którą jednostka posługuje się przy podjęciu decyzji będziemy określać jako r0. max (1,b / r0 ) Co za tym idzie, w sytuacji gdy b / r0 jest większe od 1, jed (...truncated)