Catechumenate as a way towards Christian maturity in the given moments of human life

WROCŁAWSKI PRZEGLĄD TEOLOGICZNY 22 (2014) nr 2 A ndrzej Jastrzębski OMI* KATECHUMENAT JAKO DROGA DO DOJRZAŁOŚCI CHRZEŚCIJAŃSKIEJ NA KOLEJNYCH ETAPACH ROZWOJU CZŁOWIEKA Wstęp Człowiek, będąc drogą Kościoła, pozostaje jednocześnie Jego pierwszorzędną troską. Wychowanie dojrzałego chrześcijanina, a ostatecznie świętego, to zasadnicze zadanie wychowawcze wspólnoty chrześcijańskiej. Proces dojrzewania oraz wychowania człowieka dokonuje się na wielu płaszczyznach. Można wyróżnić pośród nich wymiary naturalne i nadprzyrodzone. Płaszczyzna naturalna zawiera w sobie elementy biologiczne (w tym genetyczne), psychiczne i społeczne. Rozwojem człowieka w tych wymiarach zajmują się nauki przyrodnicze (medycyna i jej pochodne) oraz nauki społeczne (psychologia, socjologia, pedagogika i in.). Dojrzewanie człowieka na płaszczyźnie nadprzyrodzonej dokonuje się dzięki łasce uświęcającej w środowisku sprzyjającym do jej przyjęcia, jakim jest wspólnota wierzących. Uprzywilejowanymi kanałami przekazu łaski człowiekowi są sakramenty, a zasadniczą sprawą dla dojrzałości chrześcijanina jest wychowanie go do owocnego ich przyjmowania. W Kościele pierwotnym i współczesnym wychowaniu temu miała i ma służyć droga katechumenalna. Problematyka katechumenatu zyskała na nowo uwagę teologów na początku XX wieku. Miało to miejsce szczególnie we Francji (H. Godin, Y. Daniel), a następnie została podniesiona w czasie obrad Soboru Watykańskiego II. Po Soborze na temat katechumenatu powiedziano w teologii bardzo wiele, a owocem tej refleksji było opracowanie specjalnego dokumentu na temat katechumenatu dorosłych: Ordo initationis christianae adultorum. * Dr Andrzej Jastrzębski OMI – dr filozofii KUL (2006), profesor na Papieskim Uniwersytecie Św. Tomasza z Akwinu (2009–2012), wykładowca na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. 204 Andrzej Jastrzębski OMI Również w środowisku polskim nie brakowało, i nie brakuje, opracowań dotyczących teologii katechumenatu dorosłych. Na szczególną uwagę zasługuje tu monografia ks. Czesława Krakowiaka1. Tematyką tą zajmowali się także biskup Z. Kiernikowski, siostra A. Sielepin i inni. Niniejsze opracowanie nie stawia sobie za cel pogłębienia teologii katechumenatu, co zostało już po mistrzowsku dokonane przez wyżej cytowanych autorów polskich. Ma ono stanowić raczej fragment refleksji egzystencjalnopastoralnej. O ile na temat katechumenatu powiedziano po Soborze bardzo dużo i bardzo trafnie, o tyle implementacja słusznej intuicji Ojców Soborowych pozostaje wciąż do pewnego stopnia wyzwaniem duszpasterskim. Jedną z proponowanych form wykorzystania pedagogiki katechumenalnej jest tzw. wtórny katechumenat, czyli ewangelizacja oraz katecheza już ochrzczonych. Zagadnienie to, tj. wielokrotny katechumenat, jest też zasadniczym tematem poniższych refleksji. Udane próby zastosowania koncepcji wtórnego katechumenatu do formacji chrześcijańskiej ochrzczonych miały miejsce w ramach drogi neokatechumenalnej oraz Ruchu „Światło-Życie”2. W tym drugim przypadku przeżycie ponownego katechumenatu (deuterokatechumenatu w języku Ruchu) jest proponowane chrześcijanom w pewnym sensie wielokrotnie (oaza Dzieci Bożych, oaza młodzieżowa, Domowy Kościół). W prezentowanym artykule będziemy się starali uzasadnić następującą tezę: biorąc pod uwagę psychologiczne uwarunkowania rozwoju człowieka, pedagogia wielokrotnego katechumenatu3 mogłaby się stać jedną z trafnych odpowiedzi na ewangelizacyjne wyzwania współczesności. 1. Zarys historii katechumenatu Nie jest naszym celem wyczerpujące przedstawianie historii katechumenatu, ponieważ została ona już bardzo dobrze opracowana. W ramach ogólnego wprowadzenia do interesującej nas tematyki ograniczymy się jedynie do przypomnienia wybranych informacji ważnych z punktu widzenia dalszych analiz. Katechumenat był obecny w Kościele od samego początku Jego historii. Swój szczególny rozkwit przeżył w II i III wieku, kiedy to przybrał formę instytucjonalną. Niekiedy wiek IV uznaje się za złoty okres katechumenatu4. Po tym okresie nastąpiło stopniowe wycofywanie katechumenatu. Najpierw zo- 1 Cz. KRAKOWIAK, Katechumenat chrzcielny dorosłych w Kościele Posoborowym, Lublin 2003. 2 Tamże, s. 30. 3 W KKK 1231 mówi się o katechumenacie pochrzcielnym. 4 Por. Cz. KRAKOWIAK, Katechumenat…, dz. cyt., s. 38. Katechumenat jako droga do dojrzałości chrześcijańskiej 205 stał on ograniczony do okresu Wielkiego Postu5, a następnie prawie całkowicie zaniknął. Przyczyną tego było wiele zjawisk – przede wszystkim wolność wyznawania wiary, a następnie upaństwowienie chrześcijaństwa w Cesarstwie Rzymskim, a przez to niereligijne motywacje przyjmowania chrztu6. Poza tym duża liczba przyjmujących chrzest sprawiła, że gruntowne przygotowanie do jego przyjęcia stało się utrudnione. W następnym okresie chrzczono już prawie wyłącznie niemowlęta, choć na początku rodzice przeżywali w zastępstwie swoich dzieci pewną formę katechumenatu7. Kolejne wieki rozwoju chrześcijaństwa, a jeszcze bardziej dynamika transformacji wspólnoty wierzących – nie bez wpływu owoców grzechu pierworodnego – przyniosły takie nadużycia jak krzewienie krzyża za pomocą miecza, a także reformacyjną zasadę wyznawania religii swego władcy (cuius regio eius religio). W tym też okresie charyzmat wychowywania ku dojrzałej wierze, jaki został zapisany w katechumenacie, w dużej mierze został zapoznany. Potrzeba katechumenatu ujawniła się na nowo w kontekście nowożytnych misji ad gentes. W krajach misyjnych praktykowano chrzest dużych grup ludzi po bardzo krótkim przygotowaniu. Tak działał na przykład św. Franciszek Ksawery w Azji. Skutkowało to częstym powrotem ludzi ochrzczonych do wcześniejszych praktyk pogańskich. Mimo to misjonarze starali się przywracać katechumenat w celu zapobiegania szybkiemu zobojętnieniu w wierze. Proces powrotu do idei katechumenatu został wzmocniony poprzez powołanie do życia w 1622 r. Kongregacji Rozkrzewiania Wiary, która wspierała wysiłki misjonarzy na tym polu8. Właściwy powrót do katechumenatu nastąpił wraz z Soborem Watykańskim II. Wyrazem tego powrotu było pojawienie się Obrzędów Chrześcijańskiego Wtajemniczenia Dorosłych (OCIA)9, czyli faktyczne przywrócenie instytucji katechumenatu. Obrzędy te wprowadzane są w życie przede wszystkim w Kościele misyjnym, gdzie przygotowuje się do chrztu dorosłych kandydatów. Od czasu opublikowania OCIA tematyka katechumenatu była podejmowana w wielu dokumentach Urzędu Nauczycielskiego Kościoła np. w Ogólnym Dyrektorium Katechetycznym (1971), czy też w Dyrektorium Ogólnym o Katechizacji (1997)10. Przywrócenie odpowiedniego miejsca katechumenatowi w Kościele posoborowym zaowocowało zapisem w Katechizmie Kościoła Katolickiego mówiącym wprost o konieczności katechumenatu pochrzcielnego dla tych, którzy przyjęli sakrament chrztu jako niemowlęta. Chodzi w tym wypadku nie tylko Por. tamże, s. 126–127. Por.: KKK 1229–1230. 7 Por. Cz. KRAKOWIAK, Katechumenat…, dz. cyt., s. 21. 8 Por. tamże, s. 128–129. 9 Ordo initationis ch (...truncated)