Charakterystyka przyrodnicza obszaru byłej Akademii Rolniczej w Szczecinie położonego przy ulicach J. Słowackiego i Papieża Pawła VI oraz informacje o celu i metodach badań roślinności na tym obszarze

FOLIA POMERANAE UNIVERSITATIS TECHNOLOGIAE STETINENSIS Folia Pomer. Univ. Technol. Stetin. 2009, Agric., Aliment. Pisc., Zootech. 271 (10), 11–22 Ignacy KUTYNA, Małgorzata NIECZKOWSKA CHARAKTERYSTYKA PRZYRODNICZA OBSZARU BYŁEJ AKADEMII ROLNICZEJ W SZCZECINIE POŁOśONEGO PRZY ULICACH J. SŁOWACKIEGO I PAPIEśA PAWŁA VI ORAZ INFORMACJE O CELU I METODACH BADAŃ ROŚLINNOŚCI NA TYM OBSZARZE NATURAL CHARACTERISTICS OF THE AREA OF THE FORMER UNIVERSITY OF AGRICULTURE IN SZCZECIN SITUATED IN SŁOWACKIEGO AND PAPIEśA PAWŁA VI STREETS AND THE INFORMATION CONCERNING THE AIM AND METHODS OF THE RESEARCH ON THE FLORA IN THIS AREA Zakład Ekologii, Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie ul. Juliusza Słowackiego 17, 71–434 Szczecin Abstract: The town is an area differentiated ecologically both in respect of biotope and biocenosis. The area of the former University of Agriculture situated in Słowackiego and PapieŜa Pawła VI streets is a specific ecological system. It has peculiar features of urban environment such as much warmer and drier microclimate, and the soils are significantly converted. The aim of numerous studies is to determine plant communities and make an inventory of the dendroflora and bryoflora in this area. For this purpose, 213 phytosociological records were taken in 2006 and 2007 and dendroflora and bryoflora were determined. The results of the studies will be presented in several publications. In the examined area 39 comprehensive samples of soil were taken from the depth of 0–25 cm. Their pH, the content of CaCO3 and their granulometric composition were determined. The characteristic features of most soils are alkaline reaction and a differentiated content of CaCO3. In the surface layer of a soil, light loamy sands, heavy loamy sand and light loam dominate. They contain a significant amount of soil skeleton (remains of building work). The investigated area is "an island of heat", as it is sheltered from all directions by dense afforestation and buildings. These microclimatic conditions are favourable to the development of thermophilous plant communities. Słowa kluczowe: gleby antropogeniczne, odczyn gleby, ogródek skalny, rabata, skład granulometryczny, zawartość CaCO3. Key words: anthropogenic soils, content CaCO3, flower-bed, mechanical composition, reaction soil, rockery garden, WSTĘP Jednym z najwaŜniejszych elementów środowiska jest szata roślinna. Roślinność na danym terenie odzwierciedla jego warunki glebowe i mikroklimatyczne oraz uwarunkowania biotyczne. Na podstawie występowania niektórych gatunków (fitoindykatorów) moŜna wnioskować o rodzaju gleby i podglebia, bądź o procesach w nich zachodzących (Šomšák 1993). Większość roślin w przyrodzie występuje w skupiskach, większych lub mniejszych koloniach, albo pokrywa rozległe obszary, czyli tworzy zbiorowiska roślinne. Struktura i skład gatunkowy zbiorowiska roślinnego uzaleŜnione są od czynników ekologicznych i od stosunków 12 I. Kutyna i M. Nieczkowska fitocenotycznych, jakie występują między poszczególnymi roślinami. W wyniku ingerencji człowieka w procesy przyrodnicze powstają liczne wtórne typy roślinności rządzącej się podobnymi regułami, jak pierwotne zbiorowiska naturalne. Wiele z nich, w wyniku stałego oddziaływania człowieka, utrzymuje się na tym samym poziomie organizacji (łąki, pastwiska), inne podlegają rozlicznym przemianom w czasie (sukcesja ekologiczna). Jedną z podstawowych cech terenów zurbanizowanych są obszary całkowicie pozbawione roślin. Często przekraczają one 25% ogólnej powierzchni. Ściany, dachy budynków, drogi betonowe i asfaltowe, konstrukcje metalowe i szklane są w zasadzie niedostępne dla roślin. Pozostałą przestrzeń wypełnia szata roślinna, która składa się zasadniczo z dwóch odmiennych komponentów: roślinności spontanicznej oraz zieleni urządzonej. Skład gatunkowy, kompozycja przestrzenna i kondycja zieleni zaaranŜowanej zaleŜą całkowicie od człowieka. W skład tego rodzaju zieleni wchodzą gatunki drzew, krzewów i roślin zielnych miejscowego pochodzenia. Na powierzchniach, będących poza planowanym kształtowaniem zieleni, rozwija się spontaniczna szata roślinna. Budują ją zbiorowiska roślinne złoŜone z gatunków występujących niezaleŜnie od woli człowieka a często wbrew jego woli – chwasty (Jackowiak 1999). Falińska (2004) podaje, Ŝe miasta są nie tylko układami kulturowymi, ekonomicznymi i socjologicznymi, lecz takŜe przyrodniczymi. Jest to specyficzny układ ekologiczny, niejednorodny pod względem siedliskowym oraz biocenotycznym, poniewaŜ obok naturalnych czynników, w jakich on powstawał, włączyły się z biegiem lat liczne i róŜnorodne oddziaływania antropogeniczne. Bogactwo i róŜnorodność flory są uwarunkowane swoistymi cechami środowiska miejskiego, takimi jak: znacznie cieplejszy i suchszy lokalny klimat, atmosfera jest bardziej zanieczyszczona od otoczenia, a gleby są istotnie przekształcone, a niekiedy zdegradowane. Według Jackowiaka (1999), biotopy wielkich miast są swoistym „poligonem doświadczalnym”, na którym powstają nieznane wcześniej kombinacje gatunków i kształtują się nowe powiązania fitocenotyczne. Dotyczy to głównie zbiorowisk synantropijnych dominujących w krajobrazie miejskim. Antropopresja jest oddziaływaniem gospodarki ludzkiej na środowisko. Między antropopresją a przemianami we florze miasta istnieje wspólna zaleŜność. Te przemiany widoczne są w zmniejszeniu flory rodzimej i ekspansji wielu gatunków obcego pochodzenia. Zmiany warunków przyrodniczych, jakie zachodzą w miastach od wieków, powodują niszczenie powierzchni zbiorowisk naturalnych wskutek urbanizacji i powstawania szlaków komunikacyjnych oraz tworzenie sztucznych siedlisk zasiedlanych przede wszystkim przez gatunki obce. Jest to istotny czynnik decydujący o florze miasta – jej bogactwie i zmianach ilościowych i jakościowych. Miarą antropopresji jest proporcja antropofitów do apofitów we florze miasta. WzmoŜonemu procesowi towarzyszy wzrost udziału gatunków obcego pochodzenia (Falińska 2004). W związku z powiększaniem przestrzeni miejskiej, stan flory Charakterystyka przyrodnicza obszaru... 13 i fauny w coraz mniejszym stopniu zaleŜą od czynników naturalnych, a w coraz większym od czynników antropogenicznych (Jackowiak 1999). W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat okazało się, Ŝe zbiorowiska synantropijne, przywiązane do siedlisk mocno zniekształconych, towarzyszące człowiekowi od zarania dziejów, są w równym stopniu zagroŜone wyginięciem co rodzime fitocenozy (Ratyńska i Boratyński 2000). Fitocenozy ruderalne rozwijają się spontaniczne, zajmują biotopy w otoczeniu siedzib ludzkich pozbawionych naturalnej roślinności (Jackowiak 1999). W środowisku miejskim spotykane są w okolicach śmietnisk, wysypisk odpadów komunalnych, hałd, porastają nasypy kolejowe, ugory, parkingi, podwórza, przychacia, pobocza dróg, rowy, a takŜe wypełniają szczeliny, szpary bruku ulicznego itp. Ich siedliska cechują się silnymi zaburzeniami i zwykle są bogate w sole mineralne, w (...truncated)