İmâdeddîn Zengî’nin Cesareti ve Başarılarında Rolü

https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf Tarih ve Gelecek Dergisi, Haziran 2020, Cilt 6, Sayı 2 Journal of History and Future, June 2020, Volume 6, Issue 2 Tarih&Gelecek History&Future Dr. Başiskele Şehit Ozan Özen Kız Anadolu İHL, Uzman Tarih Öğretmeni Dergisi Abdulcelil IŞIK 303 Journal of ORCID: https://orcid.org/0000-0003-2524-1567 Screened by e-ISSN 2458-7672 Eser Geçmişi / Article Past: Araştırma Makalesi Başvuruda bulundu. Kabul edildi. 17/05/2020 27/05/2020 Applied Accepted DOI: http://dx.doi.org/10.21551/jhf.738938 Research Paper Orjinal Makale / Orginal Paper İmâdeddîn Zengî’nin Cesareti ve Başarılarında Rolü Imadaddın Zangı’s Courage and Role in his Achıevements Öz Selçukluların ilk Haleb valisi Kasimuddevle Aksungur b. el-Turgan’ın oğlu İmâdeddîn Zengî, Vasıt, Basra ve Bağdat’ta idarecilik tecrübesi kazanarak, cesaret ve kahramanlığı ile temayüz etti. Musul valisi el-Porsukî, öldürülünce İmâdeddîn, Irak Selçuklu Sultanı Mahmûd tarafından hem iki oğlunun atabegliğine hem de Musul valiliğine getirildi. Sultan Mahmûd’un, İmâdeddîn’i bu göreve getirmesindeki etkenler; daha önce gerçekleşen çeşitli olaylar vesilesiyle, onun cesaret ve kahramanlığını ve kendisine bağlılığını ispatlamasıydı. Ayrıca Haçlı tehlikesini önleyebilecek ve onlarla mücadele edebilecek yegâne kişi olarak onu görmesiydi. Musul’a yerleştikten sonra, kısa zamanda el-Cezîre’de hâkimiyet sağlayan İmâdeddîn, bundan sonra Kuzey Suriye’nin en önemli kenti Haleb ile çevresindeki bazı kale ve şehirleri aldı. İmâdeddîn’in hâkimiyet sahasını genişleterek, Urfa’yı Haçlılardan alması, Haçlılara vurulan büyük bir darbe oldu. Onun Haçlılarla mücadelede gösterdiği cesaret ve kahramanlığı darb-ı mesel haline geldi. Bu makalenin amacı; Irak Selçuklu Devleti Sultanı Mahmûd tarafından atabeylik makamına ve Musul valiliğine getirilen İmâdeddîn Zengî’nin Haçlı devletleri ve komşu Türk-İslâm devletleri ile yaptığı mücadelede göstermiş olduğu cesaret ve kahramanlığı kaynaklara dayalı örneklerle izah etmektir. Anahtar Kelimeler: İmâdeddîn Zengî, Cesaret, Irak Selçuklu Devleti, Haçlılar, Artuklular. Abstract The first Aleppo governor of the Seljuks, Qasim al-Dawla Aq-sonqur b. el-Turgan’s son Imad al-Din Zangi, gained administrative experience in Vasıt, Basra and Baghdad and emerged with his courage and heroism. When the governor of Mosul, Ak-Sunqur alATIF: IŞIK Abdulcelil, “İmâdeddîn Zengî’nin Cesareti ve Başarılarında Rolü”, Tarih ve Gelecek Dergisi, 6/2 (Haziran 2020), s. (303-321) CITE: IŞIK Abdulcelil, “Imadaddın Zangı’s Courage and Role in his Achievements”, Journal of History and Future, 6/2 (June 2020), pp. (303-321) 304 Tarih ve Gelecek Dergisi, Haziran 2020, Cilt 6, Sayı 2 Journal of History and Future, June 2020, Volume 6, Issue 2 https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf Porsuqi, was killed, Imad al-Din was brought to the throne of his two sons and the governor of Mosul by the Iraqi Seljuk Sultan Mahmud. The factors that Sultan Mahmud brought Imâdaddîn to this position; it was his proving courage and heroism and devotion to him on the occasion of various events that took place before. It was also that he saw him as the only person who could prevent the Crusader danger and fight them. After settling in Mosul, Imad al-Din, who soon became the ruler of al-Jazira, took the most important city of Northern Syria, Aleppo and some castles and cities around it. It was a great blow to the Crusaders that Imad al-Din expanded his domination area and took Edessa from the Crusaders. His courage and heroism in the fight against the Crusaders have become a coup. The purpose of this article; It is to explain the courage and heroism of Imad al-Din Zangi, who was brought by the Sultan of the Iraqi Seljuk State, Mahmûd, to the governorship and Mosul governor, in his struggle with the Crusader states and neighboring TurkishIslamic states. Keywords: Imad al-Din Zangi, Courage, Iraqi Seljuk State, Crusaders, Artukids. S Giriş ultan Sencer’in varis bırakmadan gerçekleşen ölümü (1157) ile Büyük Selçuklu Devleti son buldu. Büyük Selçuklu Devleti’nin siyasî ve kültürel mirası üzerinde, Selçuklu ismi ile anılan birkaç devlet ile çeşitli bölgelerde Atabeylikler ortaya çıktı. Bu atabeyliklerden en önemlisi Irak Selçuklu Devleti’ne bağlı olarak ortaya çıkan ve kuruculuğunu İmâdeddîn Zengî’nin yaptığı Musul ve Haleb merkezli Zengî Atabegliği idi1. Koşulları çok iyi değerlendiren ve başarılı bir politika takip eden İmâdeddîn Zengî, kısa sürede devletin bağımsızlığını sağladı. Tarihi kaynakların verdikleri bilgiler tetkik edildiği vakit, onu başarıya götüren en önemli özelliklerinden birisinin ise cesaret ve kahramanlığı olduğu görülür. İmâdeddîn Zengî’nin cesaret ve kahramanlığı, onun içinde yetişmiş olduğu koşulların, aldığı eğitimin ve kıvrak zekâsının bileşkesinden zuhur etmiş olmalıdır. Melikşah’ın çocukluk arkadaşı olan İmâdeddîn Zengî’nin babası, Selçuklu devlet teşkilatı içerisinde en iyi şekilde yetişmiş ve devlet kademelerinde önemli görevlere gelmiştir2. Bu nedenle temel eğitimini babasının sağlığında ondan alan İmâdeddîn3, babasının Selçuklu taht mücadelesi sırasında öldürülmesinden sonra, onun yakın arkadaşları olan emîrlerin askerlik ve yönetim tecrubelerinden de büyük ölçüde yararlanmıştır4. İmâdeddîn Zengî uygun zamanda uygun 1 2 3 4 Salim Koca, Selçuklu Devri Türk Tarihinin Temel Meseleleri, (Ankara: Berikan Yayınevi, 2011), 25-26; Ali Sevim, Biyografilerle Selçuklular Tarihi, (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1989), 157-171; Edirneli Mehmed b. Mehmed, Nuhbetü’t-Tevârîh ve’l-Ahbâr, (İstanbul: Takvimhane-i Âmire Matbaası, 1276/1860), 27. İbnü’l-Esîr, El-Târîhü’l-Bâhir fî Devleti’l-Atâbekiyye Bi’l-Mavsil, Nşr. Abdulkadir Ahmet Tilimat, (Kahire, 1963), 16-20; Archer T. A. and Kingsford Charles L., The Story of The Nations, The Crusades, The Story of The Latin Kingdom of Jerusalem, (Newyork: 1895), 197-200. İbnü’l-Adîm, Buğyetü’t-Taleb fî Târîhi Haleb, Biyografilerle Selçuklular Tarihi, Çev. Ali Sevim (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1989), 157. Işın Demirkent, Urfa Haçlı Kontluğu Tarihi (1118-1146), C. II, (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1987), 83-84; Coşkun Alptekin, Dımaşk Atabegliği, Tog-Teginliler (İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları, 1985), 88. https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf Tarih ve Gelecek Dergisi, Haziran 2020, Cilt 6, Sayı 2 Journal of History and Future, June 2020, Volume 6, Issue 2 305 adımlar atarak cesaretinin karşılığı olan makam ve rütbelere kavuştu5. Bunun en güzel örneği Aksungur el-Porsukî’nin Bağdat Şahneliği görevinden Musul valiliğine getirildiği dönemde ortaya çıktı. Bu zamana kadar el-Porsukî’nin hizmetinde olan İmâdeddîn Zengî, Porsukî’den ayrılarak Irak Selçuklu Sultanı Mahmûd’un hizmetine girdi6. Böylece asıl muhatap olarak devletin en üst merciini tanıdı. İmâdeddîn Zengî, Sultan MahmûdMelik Mes’ûd, Sultan-Halife arasındaki çekişmelerde veya Dubeys meselesi gibi daha pek çok olayda Sultanın tarafında yer alarak göze girmeyi başardı7. Gösterdiği c (...truncated)