Hz. Ali - Muaviye Mücadelesinde Ziyâd b. Ebîh’în Konumu

12 Tarih ve Gelecek Dergisi, Mart 2021, Cilt 7, Sayı 1 Journal of History and Future, March 2021, Volume 7, Issue 1 Tarih&Gelecek JHF Dergisi e-ISSN 2458-7672 https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf History&Future Journal of Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı Haci ATAŞ Osmaniye / Türkiye ORCID: https://orcid.org/0000-0001-9276-2966 Dr. Öğr. Üyesi Eser Geçmişi / Article Past: Araştırma Makalesi Başvuruda bulundu. Applied 07/01/2021 Kabul edildi. Accepted 21/01/2021 DOI: http://dx.doi.org/10.21551/jhf.855894 Research Paper Orjinal Makale / Orginal Paper Hz. Ali-Muâviye Mücadelesinde Ziyâd b. Ebîh’in Konumu The Position of Ziyād b. Abīhi in The Struggle Ali (pbuh) - Muʿāwiya Öz Ziyâd b. Ebîh (öl. 53/673), Arapların siyasî dehalarından biri olarak kabul edilir. Diğer dâhilerle mukayese edildiğinde Ziyâd, onların gölgesinde kalmaktadır. Ziyâd’ın babasının meçhul olması ve asil bir soydan gelmemesi muhtemelen onu diğer dâhilerin gerisinde bırakmıştır. Hz. Ali (öl. 40/661) zamanında genç yaşına rağmen onun en sâdık ve etkin bürokratlarından birisi olmuştur. Bu dönemde Muâviye’nin (öl. 60/680) yoğun baskılarına rağmen onun tarafına geçmemiş ve halifesine bağlı kalmıştır. Hz. Ali’nin vefatından sonra Muâviye, onu kendi tarafına geçmesi için ikna etmiş ve asıl faaliyetlerini de bu dönemde icra etmiştir. Yönetimin Emevî soyuna geçmesi ile birlikte Ziyâd, bir zamanlar Muâviye’nin azılı düşmanı iken bu defa onun en karizmatik valisi hâline gelmiştir. Kendisine teslim edilen Irak bölgesini demir yumrukla yöneten Ziyâd, problemli bölgedeki başarısını belki de bu sert politikasına borçludur. Bu çalışmada, Hz. Ali-Muaviye çekişmesinde Ziyâd’ın duruşu ele alınacaktır. Hz. Ali döneminde Ziyâd’ı ona bağlayan etkenler ne idi? O dönemde kafa tuttuğu Muaviye’ye daha sonra neden biat etti ve onun en güvenilir adamlarından biri oldu? Dolayısıyla bu çalışmada okuyucu resmî halifesine mutlak itaat etmeyi ilke edinmiş sorumlu bir devlet adamı profili bulacaktır. Anahtar Kelimeler: İslam Tarihi, Emevîler, Ziyâd b. Ebîh, Hz. Ali, Muâviye. Abstract Screened by Ziyād b. Abīhi (d. 53/673), is considered to be one of the political geniuses of Arabs. When compared with other geniuses Ziyād is in their shadow. The fact that Ziyād’s father was unknown and not from a noble lineage probably left him behind other geniuses. In the time of Ali (pbuh) (d. 40/661) he became one of his most loyal and effective bureaucrats. In this period, despite the intense pressure of Muʿāwiya (d. 60/680), he did not pass over to him and remained loyal to his caliph. After the death ATIF: ATAŞ, Haci, “Hz. Ali-Muâviye Mücadelesinde Ziyâd b. Ebîh’in Konumu”, Tarih ve Gelecek Dergisi, 7/1 (Mart 2021), s. (12-32) CITE: ATAŞ, Haci, “The Position of Ziyād b. Abīhi in The Struggle Ali (pbuh) - Muʿāwiya”, Journal of History and Future, 7/1 (March 2021), pp. (12-32) e-ISSN 2458-7672 https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf Tarih ve Gelecek Dergisi, Mart 2021, Cilt 7, Sayı 1 Journal of History and Future, March 2021, Volume 7, Issue 1 13 of Ali (pbuh), Muʿāwiya persuaded him to go to his side and also carried out his main activities in this period. When the administration came to Umayyad descendants, Ziyād was once the notorious enemy of Muʿāwiya, this time he became his most charismatic governor. Managing the Iraqi region delivered to him with an iron fist, Ziyâd may owe his success in the problematic region to this hard policy. In this study, the stance of Ziyād will be handled in the Ali (pbuh) - Muʿāwiya conflict. What were the factors that connected Ziyād to him during Ali (pbuh) period? Why did he later agree with Muʿāwiya, where he once contrasted, and became one of his most trusted men? Therefore, in this study, the reader will find a responsible statesman profile who has adopted the principle of obeying his official caliph. Keywords:History of Islam, Umayyads, Ziyād b. Abīhi, Ali (pbuh),Muʿāwiya. Giriş H z. Osman (öl. 35/656) döneminde kabileciliğin yeniden canlandırılması, Halife’nin toplumun tepkisine neden olan bazı uygulamaları ve Müslümanların da gelişen şartlara ayak uyduramaması gibi nedenlerle İslam toplumunda parçalanma ve fikir ayrılıkları görülmeye başlandı. Hz. Osman’ın hilafet merkezinde isyancılar tarafından katledilmesi ile de fikir ayrılıkları kılıçla mücadeleye dönüştü. Artık geri dönülmez bir yola girilmişti. Bu yol dinî, siyasî, sosyal ve ekonomik problemlerin sıkça yaşandığı ve bundan sonraki toplum hayatını da etkisi altına alan çetrefilli bir yoldu. Hz. Ali idaresiyle birlikte Müslümanlar, problemlerin kılıç ve kanla aşılmaya çalışıldığı bir dönemle karşımıza çıktı. Öyle ki, Cemel ve Sıffin’de siyasî rekabet sebebiyle binlerce Müslümanın kanı aktı. Sıffin’den sonraki süreçte Muâviye (öl. 60/680) ile Hz. Ali çekişmesinin sonucunda İslam toplumu Emevî iktidarı ile tanıştı. Emevî hanedanının yönetime gelmesi artık Müslümanların saltanat sistemine geçtiği anlamına geliyordu. Muâviye ile başlayan Emevî yönetiminde kısa süreli bir huzur ve sükûnet ortamından bahsedilse de artık kangren haline gelen kabileciliğin yönetime tamamen hâkim olması toplumda ayrışmaya ve bölünmeye sebep olmuş, emniyet ve güven ortamı uzun ve kalıcı olmamıştır. Ancak Muâviye’nin kişisel yetenekleri, siyaset ilmini iyi bilmesi ve iyi bir kadro ile ülkeyi yönetmesi sayesinde aşılması zor problemlerin üstesinden gelindi. Onun iyi bir ekiple çalışmasının yanında yönetimde istişareye de önem vermesi ülkede geçici bir bahar havası oluşturdu. Bu noktada Muâviye’nin en fazla güvendiği valilerinden biri olan Ziyâd b. Ebîh’in (öl. 53/673) yönetime katkısı görmezden gelinemez. Ülkenin en problemli bölgesi Irak’ta, başarılı bir yönetim sergileyen Ziyâd, bu anlamda Emevî hanedanının da büyük oranda yükünü sırtlamıştır. Ziyâd’ın sert ve kararlı siyaseti, bu sorunlu bölgede emniyet ve güvenin tesis edilmesini sağladı. Hayatındaki iniş çıkışlar ve yönetim anlayışındaki katılık tartışılmasına rağmen o, İslam tarihinin önemli figürlerinden biri olmayı başarmıştır. Elbette bu kadar önemli bir şahsiyet akademik câmiânın da dikkatini çekmiş ve bu alanda birkaç çalışma yapılmıştır. Onlardan biri Ziyâd’ın hitabet yönünü ortaya koyan bir çalışmadır. M. Selim İpek’in, Hatip Olarak Ziyâd b. Ebîh ve Hutbetü’l-Betrâ simli makalesi Ziyâd’ın sadece edebî yönü üzerinde durmuştur. Diğer bir çalışma ise Melek Yılmaz Gömbeyaz’ın, Ziyâd b. Ebîh, 14 Tarih ve Gelecek Dergisi, Mart 2021, Cilt 7, Sayı 1 Journal of History and Future, March 2021, Volume 7, Issue 1 e-ISSN 2458-7672 https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf Hayatı, Şahsiyeti, Devlet Adamlığı ismiyle Prof. Dr. Âdem Apak’ın danışmanlığında yazdığı doktora tezidir. Bu çalışma Ziyâd b. Ebîh hakkında yapılmış Türkçe çalışmalar arasında en kapsamlısıdır. Okuyucusuna da Ziyâd hakkında doyurucu bilgi sunan bir çalışmadır. Ahmet Lütfi Kazancı’nın, Ziyâd b. Ebîh isimli basılmamış doçentlik takdim tezini yapılan çalışmalar arasına dâhil edebiliriz. B (...truncated)