Balkanlarda Bacıyân Evkâfı

Journal of International Eastern European Studies/Uluslararası Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, Vol./Yıl. 2, No/Sayı. 1, Summer/Yaz 2020) ISSN: 2687-3346 Balkanlarda Bacıyân Evkafı* Vedat Turgut* (ORCID ID: 0000-0001-7552-4704) Makale Gönderim Tarihi 13.04.2020 Makale Kabul Tarihi 12.06.2020 Özet Devlet-i Âliyye’nin kuruluşunda hizmeti geçen gruplar, Baba İlyas’ın torunlarından Aşık Paşazâde tarafından dört grup halinde sunulmuş, bunların birbirleriyle girift bir yapıda oldukları da sonraki çalışmalarla ortaya konulmuştur. Toplumsal yapının bel kemiğini/ruhunu oluşturan “ahilik” kültürü içerisinde kadınların çok önemli bir yeri bulunuyordu. Toplumun lider karakterli kadınları, “ana”, “bacı” gibi sıfatlarla anıldılar. İktidarın belirlenmesi ve değişiminde kadınların hangi kandan geldikleri de oldukça belirleyiciydi. Fütüvvet ruhunun İslam dünyasında peygamber döneminden itibaren gençler arasında yerleştirilmeye başlandığı bilinir. Fakat XIII. yüzyıl İslam Dünyası’nın içinde bulunduğu durum, bu ruhun yeniden inkişafının ne şekilde ve kimler tarafından gerçekleştirildiğinin fazlasıyla merak edilmesini sağlamıştır. Türkİslam toplumunda her dönemde “Bacı”lar, çok önemli toplumsal roller üstlendiler. Hacı Bektaş Velî’nin el verdiği Fatma Bacı’nın Ahi Evren’in hanımı ve Evhadüddin Kirmanî’nin kızı olduğu yönündeki hâkim görüşün aksine, Hacı Bektaş Velî ile çok daha yakın ilişki içerisinde olan bir başka Fatma Bacı, bu çalışma vesilesiyle tanıtılmış ve Balkanlar’daki Osmanlı hâkimiyetinin tesisinde hizmeti geçen Osmanlı kadınları, kurdukları vakıflar vasıtasıyla bu çalışmanın konusunu teşkil etmişlerdir. Çaldıran Savaşı’nda esir olarak ele geçirilen Şah İsmail’in “Bihruze/Behruze” adındaki hatununun da Selanik’te tesis ettiği vakıf ile “bacıyan” arasındaki en dikkat çekici sima olarak tebarüz ettiği görülmektedir. Anahtar Kelimeler: Şah İsmail, Bacıyan, Hacı Bektaş Velî, Fatma Bacı, kadın. * Bu makale, daha önce tarafımdan yayımlanan kitap içerisinde bulunan bir bölümün gözden geçirilmiş halidir. Bkz. Yitirilen Mirasımız: Balkanlarda Kurulan Osmanlı Vakıfları (Fethinden XVI. Yüzyılın Sonlarına Kadar), Türk Dünyası Kültür Başkenti Vakfı Yay., İstanbul 2016, s. 223-260. * Doç. Dr., Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, Türkiye, . Balkanlarda Bacıyân Evkafı 245 Bacıyân Foundations in the Balkans Abstract The groups that served in the establishment of Devlet-i Âliyye were presented in four groups by Aşık Paşazâde, one of the grandchildren of Baba Ilyas, and it was demonstrated that these were in an intricate structure with each other. Women had a very important place in the culture of “ahi” that formed the backbone / spirit of the social structure. The leading character women of the society were remembered with adjectives such as "ana" and "bacı". In the determination and change of power, the blood from which women came was also decisive. It is known that the spirit of Futuwat began to be placed among the youth in the Islamic world since the time of the prophet. However, the situation of the Islamic World of the XIII. century made it possible to wonder how and by whom the reconstruction of this soul was realized. In the Turkish-Islamic society, people called "Bacı" played important social roles in every period. Contrary to the dominant view that Fatma Bacı, who was lend handed by Hacı Bektaş Veli, is the wife of Ahi Evren and the daughter of Evhadüddin Kiramanî, another Fatma Bacı was introduced through the study and the Ottoman women who served in the establishment of the Ottoman domination in the Balkans constituted the subject of this study through the foundations they established. It is seen that Shah Ismail's wife named "Bihruze / Behruze", who was seized as a prisoner in the Battle of Çaldıran, also appeared as the most remarkable face between "Bacıyan" thanks to the foundation established in Thessaloniki. Keywords: Shah Ismail, Bacıyan, Hacı Bektaş Velî, Fatma Bacı, Woman. Giriş Aşıkpaşazâde tarafından devletin dört temel direği olarak adlandırılan “Gaziyân-ı Rum”, “Abdalân-ı Rum”, “Ahiyân-ı Rum” ve “Bacıyân-ı Rum” grupları üzerinde pek çok araştırma yapılmış, bunlardan sonuncusunun gerçekten var olup-olmadıkları bir muamma olarak addedilmiştir1. Böyle bir teşkilatın var olmadığı yönündeki düşüncelerin, yapılan araştırmaların kadınların gerektiğinde savaşan 1 Aşıkpaşazâde, Tevârih-i Âl-i Osman, (Haz. N. Öztürk), İstanbul 2013, s. 323-324; Hünkâr Hacı Bektaş Velî Velâyetnâmesi, (Yay. Haz. H. Duran-D. Gümüşoğlu), Ankara 2010, s. 213vd. Vedat Turgut 246 bir sosyal, siyasi ve askeri birlik oluşturup-oluşturmadığı konusu üzerinde durmasından kaynaklandığı söylenebilir. Tarihi kaynaklarda Anadolu’da “ahilik” adıyla anılan teşkilat bünyesinde genç erkek ve hatunların sosyal siyasette ve iktisadî hayatın idamesinde çok önemli vazifeler üstlendikleri belirtilir. Mikail Bayram, Evhadüddin Kirmanî adına kaleme alınan menâkıbtan hareketle Hacı Bektaş Velî’nin el verdiği “bacı”nın Ahi Evren’in eşi ve Evhadüddin’in kızı olan Fatma Bacı olduğunu belirtir2. İslam dünyasında ve özellikle Anadolu’da Fatma Bacı gibi pek çok “bacı”nın XIII. yüzyılda ve öncesinde de var olduğu muhakkaktır. Bununla beraber, Hacı Bektaş Velî’nin el verdiği Fatma Bacı’nın kim olduğu meselesi, Bektaşiyye’yi teşkilatlandıran kişi olması hasebiyle oldukça önemlidir. Ahi Evren’in hanımı ve Evhadüddin Kirmanî’nin kızı olan Fatma Bacı’dan başka, Hacı Bekteş Velî’den el almış olması kuvvetle muhtemel olan bir başka Fatma Hatun daha bulunmaktadır. Hacı Bektaş Velî gibi Horasan’dan Anadolu’ya gelen ve Kalenderîyye’yi teşkilatlandırdığı belirtilen Cemalüddin Musa’nın (Savî), Zile’de medfûn olduğunu gösteren vakıf kaydı bu bağlamda oldukça önemlidir. Onun kurduğu tarikatın meşrebi kalenderîlik olarak tanımlanabilirse de gerçekte adının “Bayezidîyye” olduğu bu vakıf belgesinden anlaşılır. Cemalüddin Musa Paşa, Zile’de vefat ettikten sonra tarihî kaynaklarda Cemalüddin Zilî olarak anılmıştır. Karaca Ahmed’in ve babası Rumtaş Paşa’nın da mürşidi olan Cemalüddin Musa3’nın en önemli müridi şüphesiz ki Şeyh Osman-ı Velî’nin oğlu Alaüddin Ali el-Mücerred’dir4. Araştırmalar her ne kadar Cemalüddin Musa ile Şeyh Osman’ın aralarının sonradan açıldığını göstermiş olsa da bu vakıf belgesi, iddiaların tam tersini ortaya koyar5. Abdülkadir-i Geylanî’nin Şeyh Abdülaziz Sincarî adındaki oğlundan torunu olduğunu düşündüğümüz 2 Mikail Bayram, Fatma Bacı ve Bacıyan-ı Rum (Anadolu Bacılar Teşkilatı), İstanbul 2016, s. 11vd. 3 Karaca Ahmed Sultan Menâkıbnâmesi: (Haz. D. Gümüşoğlu), İstanbul 2013, s. 33vd.; Hüseyin Özcan-C. Sezen Gönenç, “Yazılı ve Sözlü ortamlardaki Karaca Ahmet Sultan Menkabelerinin Karşılaştırılması”, Turkish Studies, 10/4, (2015), s. 717-746. 4 VGMA, D. 1966, s. 1-4/1-4. 5 A. Yaşar Ocak, Osmanlı İmparatorluğu’nda Marjinal Sûfilik: Kalenderiler (XIV-XVII. Yüzyıllar), Ankara 2010, s. 37-31vd.; Tahsin Yazıcı, “Cemâleddin-i Sâvî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Dİ (...truncated)