Osmanlı Döneminde XVI. ve XIX. Yüzyıllar Arasında Diyarbakır Esnafı

e-ISSN 2458-7672 https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf Tarih ve Gelecek Dergisi, Mart 2021, Cilt 7, Sayı 1 465 Journal of History and Future, March 2021, Volume 7, Issue 1 Tarih&Gelecek JHF Dergisi History&Future Journal of Fırat Üniversitesi, İnsani ve Sosyal Bilimler Fakültesi, Tarih Bölümü Öğretim Üyesi İbrahim YILMAZÇELİK ELAZIĞ/TÜRKİYE ORCID: https://orcid.org/0000-0002-7849-7390 Prof. Dr. Eser Geçmişi / Article Past: Araştırma Makalesi Başvuruda bulundu. Applied 21/03/2021 Kabul edildi. Accepted 28/03/2021 DOI: http://dx.doi.org/10.21551/jhf.900618 Research Paper Orjinal Makale / Original Paper Osmanlı Döneminde XVI. ve XIX. Yüzyıllar Arasında Diyarbakır Esnafı* Artisans in Diyarbakir between XVITh and XIXTh Century During the Ottoman Period Öz Osmanlı toplumundaki esnaflığın kökenleri daha önceki Türk-İslâm devletlerine kadar uzanmaktadır. Osmanlı şehir hayatında görülen bu yaygın teşkilât, XIII-XIV. yüzyıllardaki ahî hareketinin bir devamı olarak kabul edilmektedir. Ancak, XVI. yüzyıldan itibaren Osmanlı merkezi otoritesinin zayıflamasıyla, ilk zamanlardaki karakterini kaybetmiştir. Osmanlı toplumundaki ortak ideal ve çıkarları olan toplum gruplarının benzer biçimde teşkilatlanmasının bir örneği olan esnaf teşkilâtı, askerî zümreler haricindeki bütün şehirli nüfusu bünyesinde örgütlenmiş olarak bulunduran yaygın bir sistemdi. Bu teşkilât, şehrin yönetimi ve ekonomisinde sahip olduğu önem yanında, sanat ve ticaretle uğraşanlarla, ulaşım ve hizmet işçilerinin de sosyal hayatlarında temeloluşturmaktaydı. Bu çalışmada, Osmanlı şehirlerinde büyük bir öneme sahip olan esnaf teşkilatı Diyarbakır şehri örneğinde ele alınacaktır. Şehirlerin geçirdiği tarihî süreç, o şehrin karakteristik özelliklerini de ortaya koymaktadır. Bu bakımdan şehirleri; Tarihî Şehirler ve Yeni Kurulan Şehirler, olmak üzere ikiye ayırmak mümkündür. Bu açıdan bakıldığında Diyarbakır (Diyarbekr) tarihi bir şehir olup, esnaf teşkilatının özellikle de Osmanlı dönemindeki tarihi gelişiminin ortaya konulması büyük bir önem taşımaktadır. Diyarbakır, Güneydoğu ve Doğu Anadolu’nun önemli bir ticaret merkezi olma özelliğini tarihi boyunca sürdürmüştür. Anadolu’dan Mezopotamya bölgesine giden kervan yoları bu bölgeden geçmekteydi. Osmanlı devleti zamanında da İran, Irak ve Azerbaycan’dan gelen ve giden yollar, Diyarbakır’da kesişmekteydi. XVI ve XVIII. yüzyıllar arasında, Diyarbakır Screened by * Bu makale 1-5 Ekim2018tarihleri arasında yapılan 18.Türk Tarih Kongre’sine Tebliğ olarak sunulmuştur. ATIF: YILMAZÇELİK,İbrahim, “Osmanlı Döneminde XVI. ve XIX. Yüzyıllar Arasında Diyarbakır Esnafı”, Tarih ve Gelecek Dergisi, 7/1 (Mart 2021), s. (465-488) CITE: YILMAZÇELİK,İbrahim, “Artisans in Diyarbakir between XVITh and XIXTh Century During the Ottoman Period”, Journal of History and Future, 7/1 (March 2021), pp. (465-488) 466 Tarih ve Gelecek Dergisi, Mart 2021, Cilt 7, Sayı 1 Journal of History and Future, March 2021, Volume 7, Issue 1 e-ISSN 2458-7672 https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf özellikle Van, Halep ve Bağdat yolları üzerinde önemli bir merkezdi. Zira Doğudan gelen kervanlar, Diyarbakır’da gümrük vergisi vermekteydi. Bu bakımdan şehirde pek çok ticaret merkezi bulunmakta olup, özellikle han ve çarşıların sayısı bir hayli fazlaydı. Bu sebeple oldukça canlı bir ticari hayata sahip olup, şehirde faaliyet gösteren esnaf guruplarının sayılarının da oldukça fazlaydı. Bu çalışmada XVI-XIX. yüzyıllar arasında Diyarbakır esnafı bütün yönleri ile ele alınacak, şehirdeki teşkilatlanması ve halk ile olan münasebetleri ortaya konulacaktır. Ayrıca ticaret ve üretim açısından durumları ve şehir ekonomisine katkıları arşiv kaynaklarına dayalı olarak ayrıntılı olarak incelenecektir. Anahtar Kelimeler: Diyarbakır Şehri, Esnaf Teşkilatı, Osmanlı, İktisadi Yapı, Ticaret Abstract The origins of trades in the Ottoman society extend back to the earlier Turkish-Islamic states. This widespread organization seen in Ottoman city life. It is accepted as a continuation of the ahiye movement in the XIIIth-XIVth centuries. However, From the beginning of the XVIth century, with the weakening of the Ottoman central authority, it lost its original character. Tradition organization, which is an example of a similar organization of community groups with common ideals and interests in Ottoman society, was a widespread system that organized the whole urban population except the military branches. This organization, as well as being important in the management and economy of the city, provided the basis for the social life of arts and traders, as well as of transportation and service workers. In this study, the artisan organization which has a great prescription in the Ottoman cities will be dealt with in the example of Diyarbakır city. The historical process of the cities reveals the characteristics of that city. These include cities; Historical Cities and Newly Established Cities. From this point of view Diyarbakir (Diyarbekr) is a historical city and it is of great importance that the artisan organization, especially the Ottoman period historical development. Diyarbakir, at Southeast and Eastern Anatolia has been a major commercial center throughout history. The caravan route from Anatolia to the Mesopotamian region passed through this region. During the Ottoman period, the roads coming and going from Iran, Iraq and Azerbaijan intersected in Diyarbakir. Between XVI.th and XVIII.th centuries, Diyarbakir was an important center especially on Van, Aleppo and Baghdad roads. Because the caravans coming from the country gave customs tax in Diyarbakir. In this respect, there are many commercial centers in the city, especially the number of inns and bazaars. For this reason, it has a very lively commercial life, and the number of tradespeople operating in the city was also considerably high. In this study, Between XVIthXIXth centuries Diyarbakir tradesmen will be dealt with in all aspects, organization in the city and relations with the public will be revealed. In addition, the situation in terms of trade and production and its contribution to the city economy will be examined in detail based on archive resources. Keywords: Diyarbakır City, Tradesmen Organization, Ottoman, Economic Structure, Trade e-ISSN 2458-7672 https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf Tarih ve Gelecek Dergisi, Mart 2021, Cilt 7, Sayı 1 467 Journal of History and Future, March 2021, Volume 7, Issue 1 D GİRİŞ iyarbakır bölgesi eski çağlardan bu yana, Akdeniz’i Basra Körfezi’ne, Karadeniz’i Mezopotamya’ya bağlayan, ayrıca Bitlis ve Van Gölü Havzası üzerinden Azerbaycan ve İran’a ulaşan önemli yolların düğüm noktası üzerinde bulunduğundan her devirde önemini koruyan bir merkez olmuştur. Osmanlı hâkimiyeti öncesinde Anadolu’da Doğu-Batı, Kuzey-Güney kervan yollarının kesiştiği noktada bulunan Diyarbakır’ın dönemin ticarî hayatında önemli bir yeri vardı1. Eski çağlardan itibaren önemli bir merkez olan Diyarbakır, Bizans dönemini takip eden İslam devletler (...truncated)