Covid-19 Aşıları

DERLEME REVIEW Med J SDU / SDÜ Tıp Fak Derg u 2021:(özelsayı-1):31-35 doi: 10.17343/sdutfd.9050593 COVID-19 AŞILARI COVID-19 VACCINES Onur KAYA¹ ¹Süleyman Demirel Üniversitesi Tıp Fakültesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Anabilim Dalı Cite this article as: Kaya O. COVID-19 Vaccines. Med J SDU 2021; (ozelsayi-1):31-35. Öz Abstract COVID-19 pandemisi bir yılı aşkın bir süredir devam etmektedir. Alınan çeşitli önlemlere karşın pandemi sonlandırılamamıştır. Bu nedenle aşı çalışmaları önem kazanmıştır. Bazı aşıların etkinliklerinin yüksek olmasına rağmen çalışmalar hala devam etmektedir. The COVID-19 pandemic has been going on for over one year. Despite the various measures taken, the pandemic could not be ended. Therefore, vaccination studies have gained importance. Despite the high efficacy of some vaccines, studies are ongoing. Anahtar Kelimeler: COVID-19, Aşılar, Spike proteini Keywords: COVID-19, Vaccines, Spike protein Giriş Virüsün genomunun 2020 yılının Ocak ayının ilk günlerinde ortaya çıkarılması ile aşı çalışmalarında büyük kazanımlar elde edilmiştir. Öyle ki genom yapısının ortaya çıkarılmasından yaklaşık 3 ay kadar sonra COVID-19 aşı adaylarının faz 1 çalışması için ilk uygulamaları yapılmaya başlanmıştır (2). Sonralarında da COVID-19 aşı çalışmaları eşi benzeri görülmemiş bir ivme ile hız kazanmıştır. Aşı araştırmalarında normalde yıllarca süren faz çalışmaları pandeminin boyutu ve ciddiyeti nedeniyle aylar içerisinde tamamlanmıştır. Bu süre içerisinde faz 3 çalışmaları sonucunda advers etki gelişmesi açısından güvenilir, immunojenitesi iyi, COVID-19 enfeksiyonunu önlemede etkinlikleri yüksek olan aşılar için çeşitli otoriteler acil kullanım onayı vermiş olup bu aşılar yetişkin kişilere uygulanmaya başlamıştır. Günümüzde tüm dünyada hala çalışmaları sürmekte olan 267 COVID-19 aşı çalışması olup bunlardan 83’ü klinik faz çalışması, 184’ü preklinik çalışmalar düzeyindedir (3,4). Bu yazıda bu aşılardan kullanım onayı alanlardan bahsedilecektir. Geçmiş yüzyıllarda yaşamı derinden etkileyen pandemiler görülmüştür. Bunlardan sonuncusu SARSCoV-2 enfeksiyonuna bağlı olup resmi kayıtlara göre ilk vaka 2019 yılının Aralık ayında ortaya çıkmıştır. Geçtiğimiz 16 ayda tüm dünyada 120 milyonu aşkın kişi SARS-CoV-2 ile enfekte olmuş, maalesef 2,7 milyondan fazla kişi de hayatını kaybetmiştir (1). Enfeksiyonun bulaş şekline yönelik olarak alınan önlemlere (maske kullanımı, sosyal mesafenin korunması, el hijyenine yönelik uygulamalar), temaslı ve hasta kişilerin izolasyonlarına, sosyal hayatı etkileyen kısıtlamalara (sokağa çıkma yasakları vs.) rağmen günlük vaka sayısı zaman zaman azalsa da neticede pandemi sonlandırılamamıştır. Üstelik virüsün gen mutasyonları nedeni ile daha bulaşıcı olan varyant suşlar ortaya çıkmıştır. Tüm bu nedenlerle COVID-19 enfeksiyonuna yönelik etkin/etkili aşıların elde edilmesi çok büyük önem taşımaktadır. İletişim kurulacak yazar/Corresponding author: Müracaat tarihi/Application Date: 29.03.2021 • Kabul tarihi/Accepted Date: 01.04.2021 ORCID IDs of the authors: O.K. 0000-0001-9292-2608 t 31 Süleyman Demirel Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi COVID-19 enfeksiyonunun patogenezinde virüs, konak hücrenin ACE 2 reseptörüne spike proteini aracılığıyla bağlanır ve hücre içerisine girer. Virüs hücre dışına çıktıktan sonra antijen sunan hücrelerce (APC) fagosite edilerek T helper hücrelerine sunulur. COVID-19 aşı çalışmalarının tümünde virüsün spike proteinleri kullanılıp buna yönelik antikorların üretilmesi hedeflenmiştir. COVID-19 aşısı elde etmede inaktif virüs aşıları, nükleik asit temelli aşılar (mRNA ve DNA aşıları), vektör aşılar, protein temelli aşılar ve virüs benzeri partikül aşıları, canlı attenue virüs aşıları denenmektedir (5). 1-mRNA Aşıları SARS-CoV-2 genomunun spike proteinini kodlayan kısmı mRNA molekülü ile lipid nanopartiküller içerisine yerleştirilir. Bu şekilde kişiye verildiğinde mRNA’lar hücrelere girerek spike proteini üretimlerine neden olurlar. Üretilen bu antijenik yapıları da antijen sunan hücreler algılayarak immun sisteme sunar ve spike proteinlerine karşı antikor gelişimine neden olurlar. Bu şekilde geliştirilen 11 aşı adayı olup bunlardan iki tanesi (Pfizer/BioNTech ve Moderna aşıları) halihazırda kullanım onayı almıştır (3,5). Pfizer/BioNTech (BNT162b2) Aşısı: Almanya-A.B.D şirketlerinin ortak katkıları ile geliştirilen bir aşıdır. Dünyada ülkemizin de dahil olduğu beş ülkede yürütülen faz 3 randomize kontrollü çalışmasında 16 yaş ve üzeri 43538 gönüllüde aşının etkinliği değerlendirilmiştir. Yirmibir gün ara ile yapılan iki doz aşı ve plasebo grupları karşılaştırılmıştır. Çalışmada sonlanım noktası ikinci dozdan en az yedi gün sonra ortaya çıkan COVID-19 enfeksiyonu olarak belirlenmiştir. Tüm yaş grupları toplu olarak değerlendirildiğinde aşı grubunda sekiz, plasebo kolunda ise 162 kişide COVID-19 enfeksiyonu gelişmiş olup aşının etkinliği %95 olarak bulunmuştur. Çalışmada 65 yaş ve üzerinde Tablo 1 olan kişilerde ise aşı kolunda bir, plasebo kolunda 19 kişide COVID-19 enfeksiyonu geliştiği görülmüş ve etkinlik %94.7 olarak bulunmuştur. Aşının advers etkilerine bakıldığında aşılananların %84’ünde lokal advers olay geliştiği, bunların çoğunun hafif-orta şiddette olduğu, 55 yaş üzerindekilerde gençlere göre daha az sıklıkta ve ayrıca ilk dozlarda ikinci dozlara göre daha fazla oranda olduğu görülmüştür. Sistemik advers olay olarak en sık halsizlik, başağrısı ve ateş bildirilmiştir. Çalışma sırasında aşı grubunda dört katılımcıda Bell paralizisi gelişmiş ancak toplumdaki Bell paralizisi insidansı ile benzer oranda olduğu, aşıya bağlı olmadığı vurgulanmıştır. Pfizer/BioNTech aşısının Amerika Birleşik Devletleri’nde kullanıma girmesinin ardından 1.8 milyon aşı yapılan kişinin 21’inde ciddi alerjik reaksiyon görülmüş olup bunların 17’sinin daha önceden alerji öyküsünün olduğu vurgulanmıştır. Pfizer/BioNTech aşısı 16 yaş ve üzerindeki kişiler için kullanım onayı almıştır. Aşının dezavantajı saklama koşulları ile ilgilidir. Aşı -70 °C de 6 ay, buzdolabında +4 °C de 5 gün saklanabilmektedir (6-8). Moderna Aşısı (mRNA 1273): Diğer bir mRNA aşısı da Moderna aşısıdır. Amerika Birleşik Devletleri kökenli bir firma tarafından üretilmiştir. Pfizer/BioNTech aşısına benzer şekilde üretilmiş olup mRNA’yı çevreleyen yapı farklıdır. Aşının 18 yaş ve üzeri olan 30420 gönüllünün dahil olduğu randomize, plasebo kontrollü faz 3 çalışmasında 28 gün ara ile iki doz aşı, plasebo kolunda ise serum fizyolojik uygulanmıştır. Çalışmanın sonlanım noktası ikinci dozlardan en az 14 gün sonra ortaya çıkan COVID-19 enfeksiyonu olarak belirlenmiştir. Plasebo kolunda 185, aşı kolunda ise 11 kişide COVID-19 enfeksiyonu gelişmiş olup etkinlik tüm yaş gruplarında %94.1 olarak bulunmuştur. Yaş gruplarına göre değerlendirmenin yapıldığı analizde ise Moderna aşısı 65 yaş ve üzeri kişilerde %86.4 oranında etkin bulunmuştur. Ağır COVID-19 tablosu 30 COVID-19 için aşı adaylarının özellikleri Aşı Türü Örnek Üretici Kurum ve Aşıl (...truncated)