Kürt Siyasallaşmasında Dönemsel ve İdeolojik Etkiler: Kürtlerin Siyasetinden Kürtçü Siyasete

mevzu sosyal bilimler dergisi | journal of social sciences e-ISSN 2667-8772 mevzu, Mart/March 2021, s. 5: 1-38 Kürt Siyasallaşmasında Dönemsel ve İdeolojik Etkiler: Kürtlerin Siyasetinden Kürtçü Siyasete Periodic and Ideological effects on Kurdish Politicalization: from Politics of Kurdish to Kurdism Halime KÖKCE Doktora Öğrencisi, Marmara Üniversitesi, Ortadoğu ve İslam Ülkeleri Araştırmaları Enstitüsü, Sosyoloji ve Antropoloji Ana Bilim Dalı PhD Student, Marmara University, Institute of Middle East and Islamic Countries Studies, Department of Sociology and Antropology İstanbul / TURKEY ORCID ID: orcid.org/0000-0003-2478-0497 DOI: 10.5281/zenodo.4298398 Makale Bilgisi | Article Information Makale Türü / Article Type: Araştırma Makalesi / Research Article Geliş Tarihi / Date Received: 20 Ekim / October 2020 Kabul Tarihi / Date Accepted: 30 Kasım / November 2020 Yayın Tarihi / Date Published: 15 Mart / March 2021 Yayın Sezonu / Pub Date Season: Mart / March 2021 Atıf / Citation: KÖKCE, H. (2021). Kürt Siyasallaşmasında Dönemsel ve İdeolojik Etkiler: Kürtlerin Siyasetinden Kürtçü Siyasete. Mevzu: Sosyal Bilimler Dergisi, 5 (Mart 2021): 1-38. İntihal: Bu makale, ienticate yazılımınca taranmıştır. İntihal tespit edilmemiştir. Plagiarism: is article has been scanned by ienticate. No plagiarism detected. web: http://dergipark.gov.tr/mevzu | mailto: Copyright © CC BY-NC-ND 4.0 Kürt Siyasallaşmasında Dönemsel ve İdeolojik Etkiler: Kürtlerin Siyasetinden Kürtçü Siyasete Öz Kürt siyasallaması etnik milliyetçilik şeklinde tezahür etmiştir. Bu siyasallaşma bir taraftan sol-seküler ideolojiden diğer yandan dini muhalif hareketlerden beslenmiştir. Kürt siyasetinde bu iki damar bugün de farklı siyasi parti ya da partilerde temsil edilmektedir. Bu makalede, Kürt siyasallaşmasının beslendiği farklı ideolojiler üzerinden bir tarihsel okuma yapılmaya çalışılmıştır. Dolayısıyla “Kürtlerin siyasetinden Kürtçü siyasete” evrilinen bir süreçte, referans alınan dönem ve olayların bugünkü Kürt siyasetine etkileri tahlil edilmeye çalışılmıştır. Bu anlamda zorunlu olarak geniş bir zaman aralığı ele alınmıştır. Çünkü bugünkü siyasal yönelimleri beslemiş olan olay ve dönemleri bir arada ele alabilmek ve bunların Kürt siyasetinde hangi ideolojik kesim tarafından öne çıkarıldığını ve siyasallaştırıldığını görebilmek makalenin temel amacını oluşturmaktadır. set Anahtar kelimeler: Kürt milliyetçiliği, etnik siyaset, din, sol-seküler siyaAbstract Kurdish politicization has become visible in the form of ethnic nationalism. This politicization was fed by left-secular ideology on the one hand, and religious opposition movements on the other. In Kurdish politics today, these two veins are still represented in different political parties or groups. In this article, the effects of the representative periods and cases in the process of evaluation "from politics of Kurdish to Kurdism" on today's Kurdish politics, making historical reading over Kurdish politicization through different ideologies. In this context, it has become a necessity to consider a wide time period as the main purpose of the article is to discuss the periods and cases which have fed current political orientations together, and display which ideological groups brought forward and politicized those in Kurdish politics. tics Keywords: Kurdish nationalism, ethnic politics, religion, left-secular poli- Mevzu, sy. 5 (Mart 2021) | Halime KÖKCE Advance Online Publication Giriş Bu makale Kürt siyasallaşmasının ideolojik yönelimleri çerçevesinde bir izlek sunmayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda, tarihsel ve kronolojik bir okuma yapmaktan ziyade din ve seküler ideolojilerin Kürt siyasallaşması üzerindeki etkisi konu edilmiştir. Bu sayede, dini ve sol-seküler aktör ve söylemlerin hangi dönemlerde öne çıktığı ve yine hangi aktörlerin hangi dönemleri öne çıkardığı tespiti üzerinden Kürt siyasallaşması ve Kürt milliyetçiliği okuması yapılmaya çalışılmıştır. Makale, “Din ve Sekülerleşme Bağlamında Kürt Milliyetçiliği” başlıklı doktora tezi çalışmasının tarihsel arka plan bölümünün muhtevasının yeniden ele alınması ile meydana gelmiştir. Konu, doktora tez çalışmasının ana sorusunu destekleyen bölümlerden birinde daha geniş şekilde işlenmiştir. Burada öncelikle din ve sekülerleşme kavramlarının seçilme gerekçesine vurgu yapılmaktadır. Millet ve milliyetçilik kavramlarına dair birbiriyle çatışan görüşler öne sürülse de kavramsallaştırmaların tümünde (primordial, modernist, etnosembolcü) milletçiliğin başka ideolojilerle eklemlenme, kendini yenileme ve sanki hep varmışcasına bir algı oluşturma özelliğinden bahsedilebilir (Özkırımlı, 2008). Milliyetçilik teorileri bu makalenin konusu değildir. Ancak Kürt siyasallaşması bir etnik milliyetçilik örneği olarak tezahür etmiştir. Bu süreçte de Kürt milliyetçiliği bazen dini kimlik ve semboller bazen de sol seküler ideloji ve aktörler üzerinden kendini yeniden üretmiştir. Bugünkü mevcut siyasi aktörlerin öne çıkararak referans aldıkları dönemlere baktığımızda da Kürt siyasallaşması içindeki ideolojik farklılaşmaların izini sürmek mümkün olabilmektedir. Örneğin sol-seküler aydınlar, emirlikler dönemini bir Kürt devlet organizasyonu olarak öne çıkarırken, İslami kimliği ön planda olan aktörler Kürtlerin dindar bir topluluk olduğunu vurgulamakta ve Kürt kimliğinin medreseler ve dini önderler sayesinde korunduğunu ileri sürmektedir (Bruinessen, 2008). Emirlikler dönemindeki kısmen yarı bağımsız siyasi yapılar üzerinde durulmakta ve Kürt sorununun kökeninde de yine bu yapıya zarar veren merkezileşme politikalarının olduğu ifade edilmektedir. Nitekim merkezileşme politikalarına verilen tepkilerin ve Osmanlı İmparatorluğu’nun gevşek bağlarından kaynaklanan sınır sorunları gibi konular etrafında meydana gelen is- Kürt Siyasallaşmasında Dönemsel ve İdeolojik Etkiler: Kürtlerin Siyasetinden Kürtçü Siyasete yanların Kürt politik bilincinde nasıl yer ettiği ve bu tecrübenin bugüne nasıl taşındığı bilgisi, Kürt siyasallaşması ve milliyetçiliğinin Cumhuriyet dönemi öncesine dayanan temelleri olarak ele alınmaktadır. Akabinde Cumhuriyetin ilanı ve Kürtlerin yeni rejimin dini ve etnik asimilasyoncu politikalarına direnci, milliyetçiliği besleyen ikinci ve en önemli dinamiği oluşturmaktadır. Üçüncü olarak Demokrat Parti ve sonrasında önce Türk solu ile yakınlaşması ve akabinde Kürt solu diyebileceğimiz müstakil siyasi parti ve aktörlerin ortaya çıkışıyla birlikte Kürt siyasallaşması yavaş yavaş müstakil bir karakter kazanmaya başlamıştır (Yıldız, 2004). Dördüncü olarak ise bugün hâlihazırda Kürt siyasallaşmasında hegemon güç sayılan PKK ve etkisi altında şekillenen siyasi partiler, din ve sekülerleşme bağlamında Kürt toplumsal ve siyasal tahayyülünde yeni bir evrilmeye yol açmıştır. 1. Merkezileşme Politikalarına Tepki Bugün Kürt sorunu olarak tabir edilen siyasi değerlendirmelerin hemen hepsinin altında, Kürtlerin tarih boyunca Anadolu ve Mezopotamya topraklarda geniş bir topluluk olarak bulundukları ve yüzyıllar boyu (...truncated)