In defense of common sense. David Hume on ‘Is’ and ‘Ought’

Semina Nr 16 Scientiarum 2017 s. 194–210 DOI: http://dx.doi.org/10.15633/ss.2491 Szymon Osmola W obronie zdroworozsądkowej moralności. David Hume o bycie i powinności I cannot forbear adding to these reasonings an observation, which may, perhaps, be found of some importance. In every system of morality, which I have hitherto met with, I have always remark’d, that the author proceeds for some time in the ordinary way of reasoning, and establishes the being of a God, or makes observations concerning human affairs; when of a sudden I am surpriz’d to find, that instead of the usual copulations of propositions, is, and is not, I meet with no proposition that is not connected with an ought, or an ought not. This change is imperceptible; but is, however, of the last consequence. For as this ought, or ought not, expresses some new relation or affirmation, ’tis necessary that it shou’d be observ’d and explain’d; and at the same time that a reason shou’d be given, for what seems altogether inconceivable, how this new relation can be a deduction from others, which are entirely different from it. But as authors do not commonly use this precaution, I shall presume to recommend it to the reader; and am perswaded, that this small attention wou’d subvert all the vulgar systems of morality, and let us see, that the distinction of vice and virtue is not founded merely on the relations of objects, nor is perceiv’d by reason (T. 3.1.1.27)1 1 Wszelkie odwołania do Traktatu o naturze ludzkiej przyjmują w tym artykule następującą formę: [T.j.k.m.n.], gdzie małe litery odnoszą się kolejno do odpowiedniej: księgi, części, sekcji i paragrafu w: D. Hume, A Treatise of Human Nature, ed. D. F. Norton, M. J. Norton, Oxford 2000. Cytaty pozostawiam w wersji angielskiej, chcąc uniknąć nieadekwatności tłumaczenia, a w tekście posługuję się zasad- W obronie zdroworozsądkowej moralności… 195 Powyższy fragment Traktatu o naturze ludzkiej Davida Hume’a, znany w literaturze pod nazwą Is–Ought Paragraph (dalej: IsOP), doczekał się niezliczonych komentarzy i interpretacji. Powszechnie przyjmuje się, że Hume jako pierwszy wykazał w nim zasadniczą różnicę, która zachodzi pomiędzy sferą faktów a sferą powinności (norm, reguł). Ożywiona dyskusja, którą do dzisiaj wzbudza ten krótki fragment, może wydawać się zastanawiająca w kontekście stosunkowo niewielkiego zainteresowania, jakie jeszcze do niedawna wzbudzała całościowa filozofia moralna szkockiego myśliciela. Być może to właśnie oderwanie treści IsOP od reszty rozważań Hume’a jest przyczyną tego, że standardową interpretacją IsOP stała się interpretacja stricte logiczna, wedle której w powyższym fragmencie Traktatu… Hume implicite wyraża prawo logiczne, które zakazuje wyprowadzania wniosków mówiących o powinnościach ze zbioru przesłanek mówiących o faktach. Jeden z badaczy owo domniemane prawo logiczne nazwał nawet „prawem Hume’a”2. Głównym celem niniejszego artykułu jest próba wykazania, że standardowa, logiczna interpretacja IsOP jest błędna, a przynajmniej zbyt daleko idąca. Odwołując się do najnowszych badań nad filozofią moralną Hume’a, postaram się pokazać, że interpretacja ta nie uwzględnia kontekstu historycznego, w którym tworzył szkocki myśliciel – szerokiej dyskusji prowadzonej przez brytyjskich moralistów w XVII i XVIII wieku – a także związków łączących ten konkretny fragment Traktatu… z całością refleksji moralnej i epistemologicznej Hume’a. Następnie przedstawię własną interpretację IsOP, w której odwołam się do wcześniejszych rozważań Szkota, dotyczących problemu obiektywnego istnienia świata zewnętrznego, a także postaram się wykazać, że w swoich rozważaniach moralnych, podobnie jak w epistemologicznych, Hume w pierwszym rzędzie stara się znaleźć argumenty służące do ugruntowania poglądów zdroworozsądkowych – tak w teorii poznania, jak i w etyce. niczo przekładem własnym, w razie potrzeby umieszczając w nawiasach oryginalne brzmienie niektórych terminów. 2 Zob. R. M. Hare, Universalizability, „Proceedings of the Aristotelian Society” 55 (1954–1955), s. 303. 196 Szymon Osmola 1. Problemy standardowej interpretacji Jak wspomniałem we wstępie, standardowa interpretacja przypisuje Hume’owi sformułowanie w IsOP domyślnego prawa logicznego, tworzącego między sferami bytu i powinności przepaść, której nie da się przekroczyć przy pomocy logicznego rozumowania. Zwolennicy standardowej interpretacji twierdzą na przykład, że Hume odwołuje się tutaj do reguł poprawności sylogizmu zakazujących wprowadzania we wniosku terminów, które nie występują w przesłankach3. Logiczna interpretacja IsOP doczekała się kilku wariantów, których nie będę w tym miejscu analizował4. Błędne wydaje mi się bowiem doszukiwanie się w tym fragmencie Traktatu… jakichkolwiek rozważań natury logicznej. Zanim przejdę do przedstawienia własnej, odwołującej się do szerszego kontekstu interpretacji IsOP, przyjrzę się jednak temu, jakie wnioski mogą płynąć ze standardowej interpretacji (zwłaszcza w jej twardej wersji, całkowicie zakazującej wywodzenia zdań powinnościowych ze zdań faktycznych) dla całości filozofii moralnej Hume’a. Spójrzmy na następujące cytaty z Traktatu…: The distinction of moral good and evil is founded on the pleasure or pain, which results from the view of any sentiment, or character; and as that pleasure or pain cannot be unknown to the person who feels it, it follows, that there is just so much vice or virtue in any character, as every one places in it, and that ‘tis impossible in this particular we can ever be mistaken. (T.3.2.8.8) 3 Zob. np. W. Załuski, Błąd naturalistyczny, w: Studia z filozofii prawa, t. 2, red. J. Stelmach, Kraków 2003, s. 111–121. 4 Por. P. Makowski, Gilotyna Hume’a, „Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria” 80 (2011) nr 4, s. 317–334. Makowski wyróżnia cztery wersje logicznej interpretacji prawa Hume’a, uznając je kolejno za: trafne i doniosłe, trafne i niedoniosłe, nietrafne i doniosłe, nietrafne i niedoniosłe. W niniejszym artykule skupiam się głównie na najsilniejszej interpretacji, przyznającej „prawu Hume’a” przymioty trafności i doniosłości. Czy moją interpretację da się pogodzić z pozostałymi wersjami interpretacji logicznej, pozostaje sprawą otwartą. W obronie zdroworozsądkowej moralności… 197 It appears, therefore, that all virtuous actions derive their merit only from virtuous motives, and are consider’d merely as signs of those motives. From this principle I conclude, that the first virtuous motive, which bestows a merit on any action, can never be a regard to the virtue of that action, but must be some other natural motive or principle. (T.3.2.1.4) I jeszcze jeden cytat, z późniejszych Badań dotyczących zasad moralności: The hypothesis which we embrace is plain. It maintains that morality is determined by sentiment. It defines virtue to be whatever mental action or quality gives to a spectator the pleasing sentiment of approbation; and vice the contrary. We then proceed to examine a plain matter of fact, to wit, what (...truncated)