Rekultywacja obszarów pokopalnianych w KWB Konin (na przykładzie rejonu Ślesina)

BADANIA JOLANTA W FIZJOGRAFICZNE NAD POLSKĄ ZACHODNIĄ Tom XLIV, Seria A, Geografia fizyczna 1992 DZBANUSZEK REKULTYWACJA OBSZARÓW POKOPALNIANYCH KWB KONIN (NA PRZYKŁADZIE REJONU ŚLESINA) ZARYS TREŚCI W opracowaniu przedstawiono, na przykładzie rejonu Ślesina, zakres, charakter i kierunki zabiegów rekultywacyjnych przeprowadzonych na obszarach poeksploatacyjnych Kopalni Węgla Brunatnego Konin. Podjęto także próbę oceny ich efektywności. WPROWADZENIE Odkrywkowa eksploatacja węgla brunatnego powoduje silne przeobrażenie Środowiska przyrodniczego. Pod jej wpływem zmienia się: budowa geologiczna, ukształtowanie terenu, struktura użytkowania gleb. Zmiany te zachodzą na bardzo dużych powierzchniowo terenach. W rejonie Ślesina (rys. 1) grunty pokopalniane, bezpośrednio przeobrażone przez górnictwo odkrywkowe, obejmują około 2400 ha, a do 2000 roku przewiduje się przejęcie przez Kopalnię w celach eksploata- cyjnych dalszych 398 ha. Dodatkowo środowisko przyrodnicze degradowane jest poprzez tzw. wpływy pośrednie: odwodnienie, zmiany warunków klimatycznych, charakteru upraw. Wpływy te sięgają daleko poza tereny działalności górniczej i są bardzo trudne do przewidzenia (Greszta, Morawski, 1972). Ze względu na tak dużą skalę przeobrażeń środowiska ważnym zadaniem stała się sprawa przywrócenia na obszary przekształcone życia biologicznego i estetycznych walorów krajobrazu. Prace rekultywacyjne przeprowadzane są w dwóch etapach: w pierwszym kształtuje się rzeźbę terenu, reguluje stosunki wodne i buduje drogi dojazdowe; w drugim wprowadzana jest obudowa biologiczna. Celem niniejszego opracowania jest ukazanie zakresu i charakteru zabiegów rekultywacyjnych przeprowadzonych w rejonie Ślesina, z uwzględnieniem ich efektywności. Analizie poddano rekultywowane obszary zwałowiska zewnętrznego Odkrywki Pątnów-Jóźwin, zwałowiska zewnętrznego Odkrywki Lubstów, zwałowiska wewnętrznego Odkrywki Pątnów i zwałowiska wewnętrznego Od* Kopalnia "Węgla Brunatnego | — p 'dump ojsem ют HEP NIS31$ £39 00 8760 mag D 7 eoie Чп-рипа — р ‘морем — 2 ‘еэге 15210} — а „mouiżą" oqj — £ ‘dump aise Jajno „mojsąnq* sy) — Z ‘dump ojsem Iajno „urmzof-m ouitq* omy — 7 suJojjed osn- рие| рие АцошозААч jo puno1Systq эцу JsureSe sioolqo porpnis 2 U Jo UoreoOT *T "SIĄ Kuemopnqez 1ezsqo — p Ч -2 Ńsej - 4 эшо eod — » oulaoejeo ]dsyo oysimoJeMZ — p * moujtq" ouzijdnmom OĄSIMOJEMZ — £ *«MOISQNT" 2UZNdUM OZ OĄSLMOJEMZ — Z UIMZOf-moujtq* ouzndumoz OĄSIMOJEMZ — 'pue] oJqeie — р 914-поф - с ‘Чшпр эззем IoUU! „ULMZO fo oysiqoikm — ¢ ‘uImzor suzndumom sb TO AB QS MoqunIS eruemoyjlzn Kimynns I unawosdiy aq eu пере MOJĄ o1q0 EDEZIJEN OT *T ЗАЧ =>| CA Rekultywacja obszarów pokopalnianych w KBW Konin 35 krywki Jóźwin. Za podstawę posłużyły materiały dokumentacyjne Dyrekcji KWB Konin, prace badawcze Stacji Doświadczalnej Instytutu Podstaw Inżynierii Środowiska PAN, zdjęcia lotnicze z 1986 r. (dla odkrywek „Pątnów” i „JóŹwin”) i z 1989 r. (dla odkrywki „Lubstów”), a także własne obserwacje terenowe. Opracowanie stanowi część pracy magisterskiej wykonanej w Zakładzie Teledetekcji Środowiska Antropogenicznego, pod kierunkiem doc. dr hab. Leona Kozackiego. CHARAKTERYSTYKA OBSZARU BADAŃ W czasie planowania, a następnie realizacji zabiegów rekultywacyjnych konieczne jest uwzględnianie istniejących na danym obszarze określonych warunków hipsometrycznych, budowy geologicznej, a także struktury użytkowania gruntów (Wąsowicz 1986). Według podziału Bartkowskiego (1970) okolice Ślesina położone są w zasięgu Pojezierza Mogileńskiego (zach. część obszaru), Pojezierza Kujawskiego (pn- wsch. część obszaru) i Wysoczyzny Kutnowskiej (pd-wsch. część obszaru). Teren jest lekko falisty, o małych deniwelacjach 5-10 m (maksymalna różnica wysokości wynosi 23 m). Obszar podnosi się łagodnie w kierunku pn-zach., gdzie osiąga rzędne ponad 105 m n.p.m. Krajobraz urozmaicony jest nielicznymi wzniesieniami będącymi wynikiem akumulacyjnej działalności lądolodu i jego wód roztopowych (Galon 1962), a także rynnami jeziernymi, o charakterystycznym południkowym przebiegu (J. Ślesińskie, J. Mikorzyńskie, J. Wąsowskie, J. Licheńskie). Spadki są niewielkie, na 80% obszaru mieszczą się w klasie od 0” do 10. Budowa geologiczna obszaru badań charakteryzuje się zupełnym brakiem osadów paleogeńskich (Gałecka, Godlewski, 1969). Neogen reprezentowany jest przez mioceńską serię brunatnowęglową i głównie plioceńską serię poznańską. Węgiel brunatny okolic Ślesina, należący do typu ziemistego z domieszką ksylitów, wykształcony jest w jednym pokładzie o miąższości od 8 do 10 m. Serię brunatnowęglową przykrywa seria poznańska utworzona głównie z twardoplastycznych iłów, miąższość tych utworów wynosi średnio 6 m. Czwartorzęd reprezentowany jest przez osady interglacjału mazowieckiego, zlodowacenia środkowopolskiego, interglacjału eemskiego, zlodowacenia północnopolskiego i holocenu (Gałecka, Godlewski, 1969). Są to głównie gliny zwałowe i piaski drobno- i średnioziarniste z domieszką. drobnego żwiru. Skały czwartorzędowe osiągają miąższość 40 do 50 m. W strukturze użytkowania gruntów dominują grunty orne (61%), z dużym (dane z 1983 r.) na obszarze badań udziałem gleb dobrych (70% gruntów ornych to tzw. gleby chronione); 16,5% zajmują lasy — są to głównie bory mieszane Świeże, bory świeże i lasy mieszane świeże, dominującym gatunkiem jest sosna; łąki i pastwiska stanowią 6%, wody powierzchniowe 4%, 12,5% gruntów jest wyłączonych z użytkowania. 36 | J. Dzbanuszek Fot. 1. Krajobraz pogórniczy okolic wsi Honoratka. Na pierwszym planie wyrobisko poeksploatacyjne — obecnie składowisko odpadów Cukrowni „Gosławice” Phot. 1. Former mining areas near Honoratka village. In the foreground you can see opencast — now it is a dump of ,,Gostawice” sugarmill waste REKULTYWACJA TECHNICZNA Jednym z podstawowych zadań na etapie rekultywacji technicznej jest kształtowanie rzeźby terenu. Zlokalizowane w rejonie Ślesina zwałowiska diametralnie zmieniły równinny krajobraz tych okolic. Zwałowisko zewnętrzne „Pątnów-Jóźwin” zostało uformowane jako zwałowisko nadpoziomowe do rzędnej 179,4 m n.p.m. i stanowi formę wznoszącą się około 80-90 m nad otaczający teren. Zwałowisko zewnętrzne „Lubstów”, które jest wciąż zwałowiskiem czynnym, ma nie ustaloną jeszcze wysokość, ale z obserwacji terenowych wynika, że już obecnie deniwelacje sięgają około 60-70 m. Zwałowiska wewnętrzne w mniejszym stopniu zaznaczają się w krajobrazie, mimo to zwałowisko wewnętrzne „Pątnów” w swej pn-zach. części osiąga wysokość o 10-15 m większą niż otaczający teren, a zwałowisko „Jóźwin” o 30 m. Ze względu na tak znaczne wyniesienie zwałowisk ważnym elementem stało się formowanie układu skarp. Dla właściwego ukształtowania i zapewnienia stateczności skarp dokonano w Stacji Doświadczalnej Instytutu Podstaw Inżynierii Środowiska PAN badania własności fizykomechanicznych skał nadkładu: iłów poznańskich, glin zwałowych, torfów i gytii. Pomierzone wartości wskaźnika plastyczn (...truncated)