Postawa społeczeństwa wobec organizmów modyfikowanych genetycznie (GMO) w Polsce – na przykładzie wybranych grup osób

Artykuł jest udostępniany na zasadach licencji Creative Commons (CC BY-ND 4.0 Międzynarodowe) – https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/deed.pl 2021, 19, 1: 103-114 ISSN 1733-1218; e-ISSN 2719-826X DOI: http://doi.org/10.21697/seb.2021.19.1.09 Postawa społeczeństwa wobec organizmów modyfikowanych genetycznie (GMO) w Polsce – na przykładzie wybranych grup osób Public Perception of Genetically Modified Organisms (GMOs) in Poland Based on the Samples of Selected Groups of People Justyna Anna Nowakowska1, Daria Berezovska2, Aleksandra Szulińska3 1 Instytut Nauk Biologicznych, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie 2 Wydział Farmaceutyczny, Uniwersytet Medyczny w Warszawie 3 Wydział Biologii i Nauk o Środowisku, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie ORCID: JAN https://orcid.org/0000-0001-5863-053X • Zgłoszono: 28.10.2020; zrecenzowano: 29.12.2020; zaakceptowano do druku: 14.01. 2021 Streszczenie: Poziom wiedzy społeczeństwa nt. GMO stale się zmienia. W listopadzie i grudniu 2019 r. studenci UKSW w Warszawie przeprowadzili ankiety wśród 699 anonimowych respondentów na temat zastosowania produktów GMO w codziennym życiu Polaków. Osoby ankietowane podzielono wg czterech kryteriów: płci, wieku, wykształcenia i miejsca zamieszkania z podziałem na miasto i wieś, zadając 7 pytań merytorycznych odnośnie do poziomu wiedzy i osobistego podejścia do konsumpcji produktów GMO. Analizę statystyczną wyników wykonano w programie STATISTICA 12. Wykazano, że w ostatnich latach rośnie wiedza mieszkańców w Polsce nt. GMO, ale obawy przed produktami genetycznie modyfikowanymi nadal występują u ponad połowy społeczeństwa. Większość kobiet obawia się GMO, zwraca większą uwagę na oznakowanie produktów zawierających GMO i nie podałaby ich swoim dzieciom. Osoby w wieku poniżej 20 lat są pozytywnie nastawione do GMO, natomiast osoby w wieku powyżej 35 lat obawiają się negatywnych skutków spożywania produktów GMO. Również większość osób mieszkających na wsi obawia się produktów GMO, opinia zaś mieszkańców miasta jest podzielona na dwie, prawie równe grupy: zarówno zwolenników, jak i przeciwników GMO. Różnice w odpowiedziach odnośnie obawy przed negatywnymi skutkami spożywania produktów zawierających GMO były statystycznie istotne (p < 0,001) i wykazały większe obawy wśród osób zamieszkujących tereny wiejskie (67%) niż u mieszkańców miast (49%). Jednocześnie, prawie ten sam duży odsetek osób ze wsi i z miasta (67%) był przychylny stosowaniu leków wyprodukowanych drogą inżynierii genetycznej (p < 0,01). Słowa kluczowe: ankieta, GMO, opinia publiczna, Polska Abstract: The present study investigated the level of knowledge and the attitude of citizens of Poland (n = 699), taking into account – sex, age, education, and the place of residence (city or countryside), towards the various uses of GMOs. The statistical analysis of the results was performed in STATISTICA 12. It has been shown that the knowledge of inhabitants about GMOs in Poland is growing, but the fear of genetically modified products is still present in over half of the population. Most women are concerned about GMOs, and pay more attention to the labelling of GMO products, but would not give them to their children. People under the age of 20 have a positive attitude towards GMOs, while people over the age of 35, emphasise the negative effects of consuming GMO products. Most people living in the countryside are afraid of GMO products, and the opinion of city residents is divided into two almost equal groups: both supporters and opponents of GMOs. Differences in responses to the fear of the negative effects of consuming GMO products were 104 J.A. Nowakowska, D. Berezovska, A. Szulińska statistically significant (p < 0.001), and revealed that greater concern was present among people living in rural areas (67%), than among urban residents (49%). At the same time, almost an equal number of rural and urban residents (67%) were favourable to the use of genetically engineered drugs (p < 0.01). Keywords: consumers’ acceptance, GMO, public opinion, Poland Wstęp Nowoczesna inżynieria genetyczna jest stosunkowo pionierską dziedziną nauk biologicznych, która zajmuje się m.in. procesami ukierunkowanej wymiany genów między organizmami przy pomocy metod biotechnologicznych. W związku z tym, że jest to stosunkowo nowa gałąź nauki, społeczny odbiór organizmów posiadających zmieniony genom jest często negatywny, choć można zaobserwować powolny trend w kierunku akceptacji wykorzystania GMO w niektórych sektorach przemysłu, zwłaszcza modyfikacji, które niosą korzyści dla życia i zdrowia. Pierwsze organizmy genetycznie modyfikowane (genetically modified organisms, GMO) powstały w latach 70. XX w. i od tej pory są powszechnie obecne we współczesnym rolnictwie, przemyśle spożywczym, farmakologii i medycynie na całym świecie (Jefferson et al. 2015, 407–416; Kamle et al. 2017, 219). Termin GMO dotyczy organizmów, które powstały w wyniku modyfikacji ich genomu za pomocą technik inżynierii genetycznej polegających głównie na wprowadzeniu do genomu biorcy (najczęściej bakterii, grzybów, roślin i zwierząt) sekwencji DNA (transgenu) w celu uzyskania nowych cech ilościowych lub jakościowych. Przed transformacją genetyczną rośliny tworzony jest tzw. konstrukt genowy, który na ogół składa się z kilku podstawowych elementów, a mianowicie: sekwencji promotorowych (np. promotora z wirusa mozaiki kalafiora – pCaMV35S, lub promotora syntazy nopalinowej – pNOS), sekwencji kodujących białka, które ulegną ekspresji w komórkach biorcy, oraz sekwencji terminatorowych (np. tNOS). Całość sklonowana jest w odcinku transferowego DNA (T-DNA) plazmidu bakteryjnego Agrobacterium tumefaciens (L.) mikroorganizmu, który przez naturalny proces infekcji roślin przekaże sztucznie utworzony konstrukt genowy do komórki roślinnej (Liu et al. 2020, 106775). Wprowadzenie obcego genu do genomu biorcy może być również wykonane przy użyciu elektroporacji ściany komórkowej pod wpływem szoku elektrycznego lub degradacji ściany komórkowej za pomocą substancji chemicznych, np. glikolu polietylenowego (PEG) w przypadku roślinnych protoplastów (Kamle et al. 2017, 219; Nester 2008; Mathur i Koncz 1998, 267–276). Proces transformacji roślin za pomocą A. tumefaciens składa się z pięciu podstawowych etapów, a mianowicie: 1) izolacji wybranego genu z organizmu dawcy; 2) klonowania genu w plazmidzie Ti/Ri; 3) wprowadzenia plazmidu zawierającego T-DNA do Agrobacterium; 4) infekcji komórek roślinnych oraz 5) integracji T-DNA z genomem rośliny (Linkiewicz et al. 2012a, 843-855). Warto nadmienić, że oprócz konstruktu z genem docelowym w plazmidach bakteryjnych transferowane są również geny reporterowe oraz markerowe, jak np. nptII, który koduje białko odporności na kanamycynę, gen uidA kodujący glukuronidazę, lub gen białka zielonej fluorescencji gfp. Geny te umożliwiają wczesną selekcję transformowanych komórek w trakcie hodowli na pożywkach selekcyjnych in vitro. T (...truncated)