Małgorzata Bednarek, Sytuacja prawna cmentarzy żydowskich w Polsce 1944 – 2019, Wydawnictwo Austeria, Kraków – Budapeszt – Syrakuzy 2020, ss. 600

Małgorzata Bednarek, Sytuacja prawna cmentarzy żydowskich w Polsce 1944 – 2019, Wydawnictwo Austeria, Kraków – Budapeszt – Syrakuzy 2020, ss. 600 Na wstępie chciałbym zaznaczyć, że jest to bardzo potrzebna publikacja. Zawarte w niej informacje mogą się przydać w praktyce. Może ona być pomocna w rozstrzyganiu sporów na styku ochrony tradycji i zabytków z jednej strony a interesu przede wszystkim przedsiębiorstw budowlanych i założeń urbanistycznych z drugiej strony. Niejednokrotnie inwestorzy po prostu nie wiedzą, że budowa „wchodzi” na teren cmentarza żydowskiego. Zdarzają się też – lub lepiej to ujmując – zdarzały się też działania ze strony inwestorów państwowych i prywatnych nacechowane złą wolą1. Problemy mogą mieć również archeolodzy i jest to na pewno grupa zawodowa, która powinna się zapoznać z tą publikacją. Podstawą dobrej współpracy jest zawsze wzajemne zrozumienie i dobra wola2. Kilka uwag, z których większość znajdzie się w przypisach, niech będzie uzupełnieniem do rozdziału pierwszego, zwłaszcza w odniesieniu do jednego z najstarszych przejawów aktywności żydowskiej, o którym wiadomo niewiele – mennictwa. Książka została dedykowana Naczelnemu Rabinowi Polski Michaelowi Schudrichowi oraz Komisji Rabinicznej ds. Cmentarzy. Liczba cmentarzy żydowskich, w tym miejsc pocmentarnych, przekracza w chwili obecnej liczbę tysiąca obiektów3. Społeczność żydowska w Polsce nie jest w stanie sama zadbać o całość spuścizny po wielomilionowej populacji wyznawców religii mojżeszowej. A jest o co dbać. Zawracano na to uwagę zresztą już przed laty, jeszcze przed tragedią Holokaustu4. Por. liczne przykłady w ważnej publikacji: K. Urban, Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 1944 – 1966 ( wybór materiałów), Kraków 2006. 2 O takich kwestiach traktuje wystąpienie rabina M. Schuldricha, który przedstawił teologiczne i moralne kwestie związane z pracami archeologicznymi na żydowskich cmentarzach oraz zaprezentował przykłady dobrych rozwiązań i dobrej współpracy na linii gminy żydowskie – archeolodzy. https:// www.youtube.com/watch?v=r6BL8KXo7ww&feature=youtu.be&fbclid=IwAR0nmVY9xzuJj9PHs46q hyOcTDxZhAbPTroKbEqH0bUz0S6hNHG-zeDk-P4. 3 Ocenia się liczbę cmentarzy na 1164 (rok 2017). M. Bednarek, Sytuacja prawna cmentarzy żydowskich w Polsce 1944 – 2019, Kraków – Budapeszt – Syrakuzy 2020, s. 19. 4 Wydana w 1935 roku książka M. Goldsteina i K. Dresdnera Kultura i sztuka ludu żydowskiego na ziemiach polskich była wezwaniem do ratowania, dokumentowania, a także gromadzenia artystycznego dorobku narodu żydowskiego. „Zabytki powinny być przede wszystkim należycie zebrane i ugrupowane, a wtedy dadzą nam obraz, jak nasi praojcowie na ziemiach polskich żyli, co i jak tworzyli […] osobno trzeba otoczyć opieką […] np. budowle, pomniki i nagrobki (cmentarze), koniecznym będzie zbliżyć się do ludu i zbadać jego dawniejsze i obecne wierzenia, obrzędy, zwyczaje i obyczaj…” (por. M. Goldstein, K. Dresdner, Kultura i sztuka ludu…, s. 148). Przedstawione w cytacie postulaty wchodzą w zakres celów i zadań muzeum żydowskiego, o którego powstanie już wtedy zabiegali autorzy. Można powiedzieć, że dzięki powołaniu Muzeum „Polin” w pewnym stopniu to się udało. Badanie (w tym archeologiczne), zabezpieczenie, konserwacja zabytków to dalej aktualne postulaty. 1 366 ROCZNIKI ADMINISTRACJI I PRAWA. ROK XX Ponad dwa tysiące lat zamieszkiwania wyznawców religii mojżeszowej w Europie zaowocowało pozostawieniem przez nich licznych śladów materialnych w postaci pozostałości synagog, cmentarzy, a także licznych zabytków ruchomych5. Dotyczy to całej Europy i od kilkuset lat Polski w szczególności. Największa na świecie diaspora żydowska spleciona przez wieki z historią Polski została podczas Holokaustu totalnie zniszczona. Druga wojna światowa i zaplanowany przez nazistowskie Niemcy mord społeczności żydowskiej zmienił sytuację demograficzną w Rzeczypospolitej. W chwili obecnej nie zmieni tego nawet zaobserwowane niewątpliwe odrodzenie życia żydowskiego w Polsce6. Książka składa się z 7 rozdziałów oraz z wykazu aktów prawnych, wykazu orzeczeń oraz literatury. Pierwszy rozdział to omówienie społeczności żydowskiej i jej organizacji w przeszłości. Podrozdziały omawiają m.in. samorządy gminne (kahalne) oraz sejmiki żydowskie, w tym Sejm Czterech Ziem7. Historia doprowadzona zostaje w tym rozdziale do czasów PRL. Rozdział drugi omawia gminy żydowskie w III RP. Bardzo ważny rozdział trzeci omawia istotę cmentarza żydowskiego w ujęciu świeckim i religijnym. Rozdział czwarty to smutne koleje cmentarzy żydowskich w okresie powojennym. Rozdział piąty omawia zagadnienie przeobrażeń własnościowych i własność cmentarzy żydowskich. Rozdział szósty odnosi się statusu cmentarzy żydowskich współcześnie, a w rozdziale siódmym omówiono praktykę stosowania prawa cmentarnego w okresie PRL-u i obecnie. Nie brakuje też konkretnych przykładów, takich jak kwestia cmentarza w Płońsku, Pińczowie, Siemiatyczach i Biłgoraju. Z własnego doświadczenia konserwatorskiego mogę tylko dodać, Niezwykle ciekawym aspektem aktywności żydowskiej w średniowieczu było żydowskie mennictwo. W ramach dygresji pozwolę sobie napisać na ten temat kilka słów chociażby tylko w przypisie. Zapis na denarku Mieszka „król Polski”, oddany przy pomocy liter alfabetu hebrajskiego, jest najprawdopodobniej najstarszym zabytkiem języka polskiego zapisanego przy pomocy alfabetu hebrajskiego, i jak pisze S. Suchodolski, o sto lat wyprzedza zapis znany z Księgi Henrykowskiej. Por. S. Suchodolski, Moneta źródłem wszechstronnym: materialnym, pisanym i ikonograficznym, [w:] S. Suchodolski (red.), Źródła historyczne wydobywane z ziemi, Wrocław 2008, s. 43. Na monetach pojawiają się interesujące napisy, m.in. Mieszko książę, Mieszko wódz i inne. Tylko niektóre wskazują być może na osobę zarządzającą mennicą np. Mistrz Abraham, syn R. Izaaka, zarządca, zwierzchnik. Literatura na ten temat jest dość liczna, a mało znana. Por. m.in. K. Stronczyński, Pieniądze Piastów od czasów najdawniejszych do roku 1300: rozbiorem źródeł współczesnych i wykopalisk, oraz porównaniem typów menniczych objaśnione, Warszawa 1847, s. 181-182; J.A. Szwagrzyk, Pieniądz na ziemiach polskich X – XX w., Ossolineum 1990, s. 24; M. Bałaban, Historia i literatura żydowska ze szczególnym uwzględnieniem Żydów w Polsce, tom II, Lwów – Warszawa – Kraków, reprint Warszawa 1988, s. 328-329; R. Kiersnowski, Moneta w kulturze wieków średnich, Warszawa 1988, s. 69-70, 103-104; D. Gorlińska, Żydzi w administracji skarbowej polskich władców czasu rozbicia dzielnicowego, Kraków 2015. 6 Por. chociażby analizy publikowane w prasie zagranicznej Greer Fay Cashman, The resurgence of Jewish life in Poland, https://www.jpost.com/Diaspora/The-resurgence-of-Jewish-life-in-Poland-406073, June 15, 2015. 7 Tutaj warto by dodać do bibliografii poza książką A. Polonsky, Dzieje Żydów w Polsce i Rosji, Warszawa 1994 książkę A. Leszczyńskiego Sejm Żydów Korony 1623 – 1764, Warszawa 1994 oraz ważną publikację A. Mic (...truncated)