Vision of Human Being in Rev. Aleksander Zienkiewicz’s Teaching

WROCŁAWSKI PRZEGLĄD TEOLOGICZNY 24 (2016) nr 1 DOI: 10.34839/wpt.2016.24.1.123-132 ks. R afał KowalsKi WIZJA CZŁOWIEKA W NAUCZANIU KS. ALEKSANDRA ZIENKIEWICZA Karl Rahner, podczas wykładu wygłoszonego 31 marca 1966 r. w St. Xavier – College w Chicago, zwrócił uwagę na konieczność dokonania „zwrotu antropologicznego” w teologii dogmatycznej. Jego zdaniem współczesna teologia powinna dążyć do zbliżenia się z antropologią teologiczną. Nie oznacza to bynajmniej zaprzeczenia teocentrycznego charakteru tej nauki. Raczej chodzi o podkreślenie, że „antropocentryzm” i „teocentryzm” teologii nie jawią się jako dwie przeciwstawne rzeczywistości, lecz są jedną i tą samą rzeczywistością, postrzeganą z dwóch różnych perspektyw. Rahner przekonywał, że żaden z obu aspektów nie może być dobrze zrozumiany bez drugiego. To znaczy nie można mówić o Bogu bez jednoczesnego mówienia o człowieku i odwrotnie – człowiek nie jest jednym z wielu tematów występujących na równej płaszczyźnie z innymi zagadnieniami teologicznymi1. Powyższe spostrzeżenie jest o tyle konieczne, że analizując nauczanie ks. Aleksandra Zienkiewicza, zauważymy, iż podejmuje on wiele wymiarów bytowania człowieka, a jego myśl antropologiczna jest niezwykle rozległa, począwszy od prób nakreślenia możliwości usensownienia egzystencji człowieka, poprzez powracającą w różnych kontekstach, a szczególnie w momencie nauczania o miłości, analizę struktury bytu ludzkiego, aż po rozważania dotyczące celu ziemskiego życia. Wszystkie jednak przywołane tematy ks. Zienkiewicz prezentuje jednak zawsze w odniesieniu do Boga. Dla niego mówienie o człowieku jest jednocześnie mówieniem o Bogu i odwrotnie – mówienie o Bogu jest zarazem k. RahneR, Pisma wybrane. Tom 1, Kraków 2005 s. 46–47. Por. G.l. MülleR, Dogmatyka katolicka, Kraków 2015 s. 139–140. Müller jakkolwiek mówi o tzw. teologii naturalnej, którą odróżnia od antropologii teologicznej i ogólnej filozofii religii, to jednak zauważa, że „dogmatyka nie może rozpoczynać się od nauki o Bogu. Jej podstawą musi być analiza człowieka i jego konkretnej rzeczywistości historycznej oraz jego refleksji transcendentalnej”. 1 124 ks. Rafał Kowalski mówieniem o człowieku. Poruszając się pośród tych zagadnień, postaramy się wydobyć najbardziej istotne wypowiedzi, które pozwolą nam sformułować zręby antropologii wrocławskiego duszpasterza akademickiego. 1. Teologia, która jest antropologią Przystępując do analizy nauczania ks. Aleksandra Zienkiewicza na temat sensu życia człowieka, musimy mieć świadomość, że przenosimy się w samo centrum jego duszpasterskiej posługi. Jego zawołanie życiowe „mniej dyskutować o Chrystusie, więcej żyć Chrystusem”2 czy słowa zamieszczone w testamencie: „Zawierzcie Jezusowi… Trzymajcie Jego dłoń w swojej dłoni! Nie wypuszczajcie Jej nigdy ze swojej dłoni, bo On wtedy tylko od nas odchodzi, gdy my oddajemy swą dłoń bogu cudzemu, bożyszczowi, idolowi”3 wprowadzają nas w kontekst prowadzonych badań. Samo pojęcie „sens” posiada niezwykle szerokie pole znaczeniowe. Poza językiem potocznym, pojawia się m.in. w psychologii, naukach filozoficznych oraz w teologii. Odwołując się do teorii V. Frankla, wielu łączy je z pojęciem „wartość”, tłumacząc, że poczucie sensu rodzi się w momencie zajęcia określonej postawy wobec wartości, przy czym problem odnalezienia sensu życia dotyczy tylko i wyłącznie człowieka4. Wiedeński psycholog dodał, że „ludzki byt jest zawsze bytem skierowanym ku sensowi, choćby go nie znał”5, a jako ostateczny sens wskazywał na Boga, którego określał „Nadsensem”. Powyższe stwierdzenie odnajdujemy w nauczaniu ks. Zienkiewicza, który uważa, że pierwszym krokiem do odkrycia sensu życia człowieka jest odkrycie Boga. Wiara w osobowego Stworzyciela wszystkiego, co istnieje jest równoznaczna z wiarą w „sens i nadsens”6. W czasie rekolekcji wielkopostnych w 1979 r. wrocławski duszpasterz stwierdził: Gdy odkryłeś Boga, który jest Osobą myślącą, czującą, kochającą ciebie – czegóż ci więcej? […] Odkryłeś w ten sposób największą prawdę, substancjalną prawdę leżącą u podstaw wszystkiego. Odkryłeś wtedy najwyższe dobro, najwyższą doskonałość, najwyższą miłość. Odkryłeś wielką nadzieję dla siebie, odkryłeś sens; […] Jest sens, człowieku! – i czegóż ci więcej? Odkryłeś metrykę 2 J. Swastek, Życie i duchowość księdza prałata Aleksandra Zienkiewicza na tle historii archidiecezji wrocławskiej, [w:] Ksiądz Aleksander Zienkiewicz – kapłan i wychowawca. Sympozjum w piątą rocznicę śmierci Wrocław 18–19 listopada 2000 roku, red. M. Chomik, M. Lubieniecka, J. Wartalska, Wrocław 2001 s. 32. 3 A. Zienkiewicz, Św. Szczepan. Rękopis w posiadaniu autora (dalej skrót: RKP), nr 91. 4 H. Sławiński, Logoterapia V.E. Frankla i przepowiadanie homilijne, „Studia Włocławskie” 7 (2004), s. 217–220. Por. M. Wolicki, Logoterapia w praktyce duszpasterskiej, Wrocław 2003, s. 12–15. 5 V. Frankl, Nieuświadomiony Bóg, Warszawa 1978, s. 80–81. 6 A. Zienkiewicz, Miłości trzeba się uczyć. Kraków 1988 (dalej skrót: MTU), s. 55–56. Wizja człowieka w nauczaniu ks. Aleksandra Zienkiewicza 125 swoją. Odkryłeś Ojca swego, który cię nie tylko stworzył, ale cię zrodził, a więc nie jesteś podrzutkiem w tym chłodnym kosmosie…7. Powyższa wypowiedź aż nadto wyraźnie pokazuje, że sens życia nie jest dla ks. Zienkiewicza czymś, co człowiek może nadać sam sobie. Zadaniem człowieka jest raczej odkrycie tego sensu, a to może się dokonać – w jego przekonaniu – jedynie poprzez spotkanie z Bogiem. W tym kontekście warto zauważyć, że ks. Zienkiewicz kładł duży nacisk na możliwość naturalnego poznania Boga. Wielokrotnie zwracał uwagę na możliwość poznania Stwórcy poprzez spotkanie z Jego dziełem. Ślady Boga w przyrodzie to – w jego mniemaniu – najbardziej dostępny człowiekowi sposób nawiązania podstawowej relacji z Jahwe i zarazem początek drogi, która – jak nauczał – wielu do Boga doprowadziła. Dał temu wyraz w jednej z konferencji, wzywając: Wejdźmy na góry, wyjedźmy nad morze, wyjdźmy na ukwiecone łąki i otwórzmy swoje oczy! Wtedy wszystkie potęgi ziemi, góry, wichry, sztormy, pożary, wszystkie wyzwolone i nie wyzwolone energie nuklearne niech staną przed tobą. Niech staną przed tobą […] potęgi kosmosu, miliardy gwiazd i galaktyk ze swoim żarem i ze swoim śmiercionośnym chłodem […] wszystkie przestrzenie kosmiczne, wszystkie ciała niebieskie ze swoimi szybkościami i protuberancjami, ze swoją przerażającą otchłanią, w której nasza ziemia to mały pojazd kosmiczny. […] I wtedy, przyjacielu zadrżysz. Ja zadrżałem nie raz pod rozgwieżdżonym niebem. Zadrżysz tak jak Błażej Pascal, tak jak Kierkegaard, tak może jak Albert Einstein […]. Stwórca i Zachowawca tych wszystkich przerażających potęg staje przed tobą8. Dla pełnego obrazu należy dopowiedzieć, że ks. Zienkiewicz nie pozwalał pozostać słuchaczowi na tym poziomie relacji z Bogiem. Nie miał zamiaru budzić lęku przed Stwórcą. Wręcz przeciwnie – jak zauważył M. Drzewiecki – w homiliach (ks. Zienkiewicz – przyp. RK) mówił o Chrystusie jako o kimś najbliższym, kto nas s (...truncated)