Materialnoprawna instytucja odroczenia wykonania kary w trybie art. 336 Kodeksu karnego

Kamila Mrozek Materialnoprawna instytucja odroczenia wykonania kary w trybie art. 336 Kodeksu karnego Folia Iuridica Wratislaviensis 1/2, 209-217 2012 Kamila Mrozek Uniwersytet Wrocławski Materialnoprawna instytucja odroczenia wykonania kary w trybie art. 336 Kodeksu karnego „Z punktu widzenia ogólnych celów kary oraz interesów sił zbrojnych orzeczenie kary z odroczeniem wykonania do czasu ukończenia służby wojskowej może być bardziej stosowne niż orzeczenie kary z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Jakkolwiek bowiem biegu służby nie przerywa ani orzeczenie kary z odroczeniem wykonania, ani orzeczenie kary z warunkowym zawieszeniem wykonania, to jednak uniknięcie wykonania kary odroczonej uzależnione jest od «szczególnego wyróżnienia się w służbie», podczas gdy do uniknięcia wykonania kary warunkowo zawieszonej wystarcza nienaruszanie porządku prawnego w sposób rażący”1. Postanowienie to dowodzi, jak szczególną rolę pełni odroczenie wykonania kary w nauce prawa karnego. Ten charakterystyczny środek związany z poddaniem sprawcy próbie, będący instytucją prawnomaterialną, posiadającą pewne cechy warunkowego zawieszenia wykonania kary, pewne zaś warunkowego przedterminowego zwolnienia, wpływa nie tylko dyscyplinująco na samych skazanych, ale także posiada wysoki walor profilaktyczno-wychowawczy w oddziaływaniu wobec innych żołnierzy2. Instytucja ta znana była polskiemu ustawodawcy od dawna. Jej początki sięgają jeszcze czasów panowania Władysława IV, który to w „artykułach wojennych” przewidywał odroczenie wykonania kary, a nawet jej darowanie, jeżeli „przestępstwo męstwem jakiem znacznem nagrodziło się i zniosło”. W okresie międzywojennym przedmiotową instytucję regulowało rozporządzenie Prezydenta RP z 13 maja 1927 r. o odroczeniu i przerwie wykonania kar pozbawienia wolności oraz uchylenia aresztu tymczasowego ze względów wojskowych. Następnie, w roku 1944, uchwalono Kodeks karny Wojska Polskiego, który to w art. 65 stanowił wprost o możliwości odroczenia wykonania kary pozbawienia wolności żołnierzowi do chwili zakończenia działań wojennych. Pierwowzorem 1 OSNKW 1977/10–11, poz. 121. 2 J. Dyda, T. Kacperski, Z zagadnień odroczenia kary pozbawienia wolności na podstawie art. 301 k.k., „Wojskowy Przegląd Prawniczy” 1988, nr 3, s. 288. 209 Kamila Mrozek owej instytucji w jej obecnym kształcie był jednak Kodeks karny z 1969 r. Kodeks ten wprowadził możliwość warunkowego odroczenia wykonania kary pozbawienia wolności, w tym także aresztu wojskowego i kary ograniczenia wolności, do czasu ukończenia służby wojskowej. Takie też uregulowanie przejął obecnie obowiązujący Kodeks karny, z tym że przepis art. 336 k.k. nie dotyczy już kary ograniczenia wolności3. Celem opracowania będzie szczegółowa analiza treści art. 336 k.k. Podjęta zostanie próba zdefiniowania i oceny przesłanek merytorycznych odroczenia wykonania kary żołnierzom służby zasadniczej oraz scharakteryzowania instytucji szczególnych, związanych z przedmiotowym odroczeniem: zwolnienia z odbycia kary oraz zatarcia skazania. Z uwagi jednak na pełną profesjonalizację Sił Zbrojnych RP, której istotą jest rezygnacja z obowiązkowej służby wojskowej i zastąpienie jej służbą ochotniczą, zarówno zawodową, jak i kontraktową, przedmiotowe rozważania na tle art. 336 k.k. ponownie nabiorą szczególnego znaczenia w sytuacji, w której nastąpi być może przywrócenie obowiązku odbywania zasadniczej służby wojskowej. Proces profesjonalizacji spowodował bowiem jedynie czasowe zawieszenie, nie zaś całkowitą likwidację obowiązkowej służby wojskowej. I. Charakterystyka podmiotów legitymowanych do skorzystania z dobrodziejstwa art. 336 k.k. Artykuł 336 Kodeksu karnego obejmuje swym zasięgiem stosunkowo wąską grupę skazanych-żołnierzy służby zasadniczej. Paragraf 6 komentowanego przepisu precyzuje, iż reguły w nim przewidziane stosuje się odpowiednio do osób powołanych do służby wojskowej. Rozważania niniejszego artykułu rozpocznie zatem próba zdefiniowania podmiotów legitymowanych do skorzystania z dobrodziejstwa art. 336 Kodeksu karnego. Artykuł 115 § 17 Kodeksu karnego stanowi, że żołnierzem jest osoba pełniąca czynną służbę wojskową. Zgodnie z brzmieniem art. 59 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczpospolitej Polskiej4 osobą pełniącą czynną służbę wojskową jest osoba, która: a. odbywa zasadniczą służbę wojskową, przeszkolenie wojskowe, ćwiczenia wojskowe, służbę przygotowawczą, okresową służbę wojskową, b. pełni służbę wojskową w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny. 3 M. Flemming, Kodeks karny – część wojskowa. Komentarz, Warszawa 2000, s. 95. 4 Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczpospolitej Polskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm.). 210 Materialnoprawna instytucja odroczenia wykonania kary w trybie art. 336 Kodeksu... Czynną służbę wojskową pełnią również żołnierze zawodowi oraz osoby powołane do tej służby w charakterze kandydatów na żołnierzy zawodowych, o czym stanowi art. 3 ust. 1 oraz art. 124 ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych5. Ustawa o powszechnym obowiązku obrony nie definiuje zatem pojęcia służby zasadniczej. Pozwala jedynie stwierdzić, iż jest ona jedną z form odbywania czynnej służby wojskowej. Do chwili wprowadzenia w życie procesu profesjonalizacji była ona najbardziej popularną formą spełniania obowiązku obrony. Zgodnie z brzmieniem art. 83 powołanej ustawy do odbycia zasadniczej służby wojskowej powołuje się: – osoby uznane za zdolne do czynnej służby wojskowej i podlegające zarazem obowiązkowi odbycia zasadniczej służby wojskowej; – osoby podlegające kwalifikacji wojskowej, które zgłosiły się ochotniczo do jej odbycia; – osoby uznane za zdolne do służby wojskowej, które ukończyły osiemnaście lat życia i zgłosiły się ochotniczo do tej służby. Czas trwania zasadniczej służby wojskowej wynosi obecnie 9 miesięcy, przy czym istnieje wymóg odbycia jej w jednym nieprzerwanym okresie. Dla porównania, do roku 1988 zasadnicza służba wojskowa trwała 24 miesiące, następnie skrócono ją do 18 miesięcy, zaś w roku 1999 do 12 miesięcy. W roku 2005 ostatecznie zredukowano okres trwania zasadniczej służby do 9 miesięcy. Inicjatorem odroczenia wykonania kary pozbawienia wolności może być oprócz żołnierza służby zasadniczej również osoba powołana do czynnej służby wojskowej. Nie ulega wątpliwości, iż „osobą powołaną do służby wojskowej” jest osoba, której prawidłowo doręczono kartę powołania do tejże służby. Co do zasady kartę powołania doręcza się nie wcześniej niż na 90 dni i nie później niż na 14 dni przed terminem stawienia się do służby, określonym w karcie. Ustawodawca nie wskazał jednak precyzyjnie w art. 336 k.k., co kryje się pod pojęciem „osoby powołanej do służby wojskowej”. Z uwagi jednak na zapis § 1, ograniczającego zakres stosowania przedmiotowej instytucji wyłącznie wobec żołnierzy służby zasadniczej, systemowe dyrektywy wykładni nakazują przyjąć założenie, że komentowa (...truncated)