Administracyjno-prawna problematyka zmiany nazewnictwa ulic Wrocławia w latach 1945–1946

Marta Jankowska Administracyjno-prawna problematyka zmiany nazewnictwa ulic Wrocławia w latach 1945–1946 Folia Iuridica Wratislaviensis 2/1, 85-99 2013 Marta Jankowska Uniwersytet Wrocławski Administracyjno-prawna problematyka zmiany nazewnictwa ulic Wrocławia w latach 1945–1946 1. Zagadnienia ogólne Administracyjno-prawna regulacja dotycząca ulic jest niewątpliwie wielopłaszczyznowym zagadnieniem. Oprócz nazewnictwa trzeba wyróżnić także problematykę geodezyjną, topograficzną czy też aspekt numeracji. Nie ulega jednak wątpliwości, że to nazewnictwo stanowi najbardziej wrażliwy na przemiany historyczne element procesu określania ulic. W rezultacie nazewnictwo ulic staje się swoistym zwierciadłem, w którym odbija się oblicze danego okresu historycznego. Im częstsze zmiany nazewnictwa danej ulicy, tym bardziej burzliwe jej dzieje. Tematyka nazewnictwa ulic we Wrocławiu nie posiada obszernej literatury. Są to głównie publikacje objaśniające znaczenie samych nazw. Odnośnie do niemieckich nazw ulic na czoło wysuwa się dzieło Hermanna Markgrafa Die Straßen Breslaus1 z 1896 roku. Duże znaczenie na tym polu posiada także książka Adolfa Weissa Wie Breslau Wurde2. Odnośnie zaś do czasów po 1945 r. najważniejszą, uwspółcześniającą dane Markgrafa pozycją jest książka Zygmunta Antkowiaka Ulice i place Wrocławia3. Pewne informacje zawierają także wrocławskie leksykony Zygmunta Antkowiaka Wrocław od A do Z4 (2 wydania) i Gerharda Scheuermanna Das Breslau Lexikon5 oraz Encyklopedia Wrocławia6 Jana Harasimowicza i Włodzimierza Sulei (3 wydania). Duże znaczenie mają też pozycje omawiające nazwy tych ulic wrocławskich, których patronami są ludzie. Nad tym zagadnieniem pochylili się ponownie Zygmunt Antkowiak w dziele Pa- 1 2 3 4 5 6 H. Markgraf, Die Straßen Breslaus, Breslau 1896. A. Weiss, Wie Breslau Wurde, Breslau 1907. Z. Antkowiak, Ulice i place Wrocławia, Wrocław – Warszawa – Kraków 1970. Z. Antkowiak, Wrocław od A do Z, Wrocław – Warszawa – Kraków, wyd. 1. 1991 i wyd. 2. 1997. G. Scheuermann, Das Breslau Lexikon, cz. A-L i M-Z, Dülmen 1994, tom I i II. J. Harasimowicz, W. Suleja (red.), Encyklopedia Wrocławia, Wrocław 2006. 85 Marta Jankowska troni ulic Wrocławia7 oraz Ewa Kobel w opracowaniu Patroni wrocławskich ulic, placów i zaułków8. Nie można zapomnieć także o pozycji Tomasza Kruszewskiego9 Niemiecko-polski spis ulic, placów i mostów Wrocławia 1873–199710. Autor ten poruszył także dwa problemy szczegółowe w artykułach naukowych: Rejestry podatkowe z XVI– XVIII w. jako źródło do badań historii nazw ulic we Wrocławiu11 oraz Zmiany nazw ulic we Wrocławiu w latach Trzeciej Rzeszy12. Próbą kompleksowej i wielopłaszczyznowej syntezy zmiany nazewnictwa wrocławskich ulic jest pozycja Kamili Kędziory pt. Nazewnictwo ulic Wrocławia 1945–199413. Książka ta dzieli przyjęte ramy czasowe na podokresy, bezpośrednio wynikające z zachodzących przemian historycznych mających wpływ na nazewnictwo, a następnie poddaje analizie każdy z podokresów. Techniczne wyodrębnienie zmian w nazewnictwie nie jest jednak pozbawione emocjonalnego nacechowania. Autorka zaznaczyła, że nazewnictwo jest każdorazowo nośnikiem głębszego przekazu, nośnikiem historii. Istnieją także drobniejsze publikacje, które m.in. były drukowane w „Kalendarzu Wrocławskim”. Należą do nich artykuły Andrzeja Jochelsona o tytułach: Jak powstawały polskie nazwy ulic i dzielnic w odzyskanym Wrocławiu14 oraz Ulica Kazimierza Wielkiego15, artykuł Bogdana Sicińskiego Komisja Nazewnictwa Ulic16, artykuł Zbigniewa Magdziarza Zmiany nazw ulic widziane z drugiej strony17 oraz szereg artykułów Bernarda 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 86 Z. Antkowiak, Patroni ulic Wrocławia, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1982. E. Kobel, Patroni wrocławskich ulic, placów i zaułków, Wrocław 2008. Prof. dr hab. Tomasz Kruszewski, kierownik Zakładu Historii Administracji w Instytucie Historii Państwa i Prawa na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego. Członek Towarzystwa Miłośników Wrocławia, w którym należy do Komisji Nazewnictwa Ulic, członek Towarzystwa Opieki nad Zabytkami we Wrocławiu, w którym należy do Komisji Rewizyjnej, członek-założyciel wrocławskiego Towarzystwa Wagnerowskiego. T. Kruszewski, Niemiecko-polski spis ulic, placów i mostów Wrocławia 1873-1997, Wrocław 1997. T. Kruszewski, Rejestry podatkowe z XVI–XVIII w. jako źródło do badań historii nazw ulic we Wrocławiu, „Acta Universitatis Wratislaviensis” (AUW) No 1692, Prawo CCXL, Studia Historycznoprawne, Wrocław 1994, s. 155-167. T. Kruszewski, Zmiany nazw ulic we Wrocławiu w latach Trzeciej Rzeszy, AUW No 1860, Studia Nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi, tom XIX, Wrocław 1996, s. 243-270. K. Kędziora, Nazewnictwo ulic Wrocławia w latach 1945–1994, Warszawa 2012. A. Jochelson, Jak powstawały polskie nazwy ulic i dzielnic w odzyskanym Wrocławiu, „Kalendarz Wrocławski”, Wrocław 1968, s. 228–232. A. Jochelson, Ulica Kazimierza Wielkiego, „Kalendarz Wrocławski”, Wrocław 1985, s. 303– 311. B. Siciński, Komisja Nazewnictwa Ulic, „Kalendarz Wrocławski”, Wrocław 1991, s. 86–87. Z. Magdziarz, Zmiany nazw ulic widziane z drugiej strony, „Kalendarz Wrocławski”, Wrocław 1995, s. 90–91. Administracyjno-prawna problematyka zmiany nazewnictwa ulic Wrocławia... Jancewicza: Zmiany nazw wrocławskich ulic w 1989 roku18, Zmiany nazw wrocławskich ulic w 1990 roku19, Zmiany nazw wrocławskich ulic w 1991 roku20, Zmiany nazw wrocławskich ulic w 1992 roku21, Zmiany nazw wrocławskich ulic w 1993 roku22, Nowe nazwy ulic we Wrocławiu w 1994 roku23, Nowe nazwy ulic we Wrocławiu w 1995 roku24, Nowe nazwy ulic we Wrocławiu w 1996 roku25, Nowe nazwy ulic we Wrocławiu w 1997 roku26. Brakuje natomiast publikacji, które w sposób kompleksowy ujmowałyby prawne aspekty nazewnictwa ulic. Jedynie Tomasz Kruszewski poruszył tę problematykę w pozycji Prawne aspekty nazewnictwa ulic27. Niniejszy artykuł ma za zadanie wzbogacić dotychczasowy dorobek administracyjno-prawny w przedmiotowej tematyce. Dla prawniczego dyskursu nieodzowne jest wskazanie obowiązujących w analizowanym przeze mnie okresie podstaw prawnych. Zmian nazewnictwa w mniejszym lub większym stopniu dotyczą następujące akty prawne28: 1. ustawa z dnia 10 grudnia 1920 r. o budowie i utrzymaniu dróg publicznych w Rzeczypospolitej Polskiej29, 2. rozporządzenie Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 24 października 1934 r. o ustalaniu nazw miejscowości i numeracji nieruchomości30, 3. ustawa z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego31. 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 B. Jancewicz, Zmiany nazw wrocławskich ulic w 1989 roku, „Kalendarz Wrocławski”, Wrocław 1991, s. 86–87. B. Jancewicz, Zmiany nazw wrocławskich ulic w 1990 roku, „Kalendarz Wrocławski”, Wrocław 1992, s. 35–37. B. Jancewicz, Zmiany nazw wrocławskich ulic w 1991 roku, „Kalendarz Wrocławski”, Wrocław 1993, s. 61–63. B. Jancewicz, Zmiany nazw wrocławskich ulic w 1992 roku, „Kalendarz Wrocławski”, Wrocław (...truncated)