Nazewnictwo ulic i placów w Wadowicach

"Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny" (ISSN 1505-0181), nr 1, 1998, s. 40-48. Andrzej NOWAKOWSKI Nazewnictwo ulic i placów w Wadowicach Wstęp Onomastyka, czyli nazewnictwo obiektów fizjograficznych w obrębie granic administracyjnych dzisiejszych Wadowic (terenów, osad mieszkalnych itp.) zostało już w znacznej części przedstawione przez J. Rajmana i Z. Nogę, dwóch krakowskich historyków w wydawnictwie pt. Wadowice. Studia z dziejów miasta, wyd. Wadowice 1997. Nazewnictwo poczęło się już kształtować w okresie późnego średniowiecza i początków okresu nowożytnego (XV-XVI wiek)1. Z tego właśnie okresu wywodzą się takie nazwy jak: Gotowizna, Łazówka (Rola Łazowa), czy Niwy. Rozwój nazewnictwa wiązał się ściśle z nadaniem prawa chełmińskiego Wadowicom w 1430 rok, oraz z rozwojem terytorialnym i gospodarczym miasta, który trwał nieprzerwanie aż do połowy XVII stulecia. Jednak Wadowice zawdzięczają swój podstawowy układ urbanistyczny, w tym kształt ulic i placów okresowi "austriackiemu" w dziejach miasta, a zwłaszcza epoce autonomii galicyjskiej, trwającej od połowy lat sześćdziesiątych XIX wieku aż do wybuchu I wojny światowej, a zwłaszcza przełomowi XIX i XX wieku. W tym okresie wadowiczanie mogli już swobodnie decydować o nazwach rozmaitych obiektów miejskich. O tym fakcie piszą niektórzy autorzy, w tym lublinianin, M. Drozd2. Późniejsze zmiany nazewnictwa obiektów miejskich były związane zarówno z odzyskaniem niepodległości przez Polskę w 1918 roku, jak też – co miało szczególnie miejsce po II wojnie światowej – z perturbacjami natury politycznej, o czym wspomina białostocki autor, M. Hryniewiecki3. Po 1989 roku zmiany nazw w mieście były związane w znacznej mierze z powrotem do tradycji, tępionej w okresie rządów totalitarnych, lecz również z upodobaniami wadowiczan. Należy też pamiętać, że w związku z oddaniem do użytku wielu nowych osiedli mieszkaniowych na obrzeżach miasta, zachodziła – i nadal zachodzi – prawna konieczność nadania nazw obiektom dotychczas nie istniejącym. Niniejszy szkic ma przybliżyć Czytelnikowi, a zwłaszcza młodszym wadowiczanom kwestię nazewnictwa ulic i placów w mieście, co z pewnością umożliwi głębszą refleksję historyczną 1 J. Rajman, Średniowieczne Wadowice na tle osadnictwa nad Skawą i Wieprzówką [w:] Wadowice. Studia z dziejów miasta, red. E. Kotowiecki, A. Nowakowski, G. Studnicki, Wadowice 1997, s. 23-62. 2 M. Drozd, Organizacja i działalność gminy miejskiej w Wadowicach w latach 1866-1914 [w:] Królewskie wolne miasto Wadowice. Studia z dziejów i ustroju miasta, red. A. Nowakowski, Warszawa 1994, s. 47-82. 3 M. Hryniewiecki, Ustrój i działalność samorządu miejskiego Wadowic w latach 1945-1950 [w:] jw., s. 122-164. związaną z dziejami Wadowic. 1. Nazewnictwo w okresie autonomii galicyjskiej Jak wiadomo, "królewskie wolne miasto Wadowice" (ten status prawny miasta potwierdził swym patentem cesarz Franciszek I w 1793 roku), w 1819 roku stały się siedzibą cyrkułu, czyli stolicą lokalnej austriackiej administracji rządowej, zwaną wówczas "polityczną". Ten fakt wpłynął zdecydowanie na kształt urbanistyczny miasta, łącznie z zabudową wadowickiego rynku oraz ulic wychodzących z rynku4. Niedługo później – w 1827 roku Wadowice stały się miastem garnizonowym, w którym stale w koszarach przebywały niektóre batalion austriackiego pułku piechoty. Jednak przełomowe znaczenie dla rozwoju miasta miały kolejne ustawy: ogólnopaństwowa z 1862 roku oraz krajowa dla Galicji z 1866 roku o samorządzie gminnym, zmodyfikowana następnie w 1889 roku ustawą o 30 dużych miastach galicyjskich, do których również zaliczono Wadowice5. Do aktów ustawodawczych mających wpływ na rozwój miasta należy też zaliczyć ogólnopaństwową ustawę z 1868 roku o równouprawnieniu wyznań, reasumowaną kolejną ustawą z 1890 roku, co spowodowało znaczny wzrost osadnictwa żydowskiego w Wadowicach (bezpośrednio przed II wojną światową diaspora żydowska w mieście sięgała 20 % ogółu mieszkańców)6. Rozwój samorządności miejskiej wpłynął w sposób istotny na charakter Wadowic. Oprócz uruchomionego w 1866 roku gimnazjum, Wadowice stawały się ośrodkiem życia oświatowego (dzięki aktywności szkolnej władzy samorządowej, tj. Powiatowej Wysokiej Szkolnej Rady) i kulturalnego7. W Wadowicach oraz w najbliższym sąsiedztwie miasta kwitło życie religijne dzięki temu, że od 1785 roku Wadowice były siedzibą dekanatu 8. Należy jeszcze dodać, że w 1867 roku utworzono w Wadowicach nową jednostkę władzy rządowej i samorządowej – powiat ze starostą i Wydziałem Powiatowym, zaś w latach 1888-1899 doprowadzono do Wadowic kolej (budowę linii "drogi żelaznej", jak wówczas nazywano kolej rozpoczęto w okolicach Wadowic już w 1881 roku). Te okoliczności przesądziły o dalszej urbanizacji oraz industrializacji Wadowic. Ze względów natury porządkowej, nowe obiekty w mieście musiały posiadać swoje nazwy. Każda nieruchomość miejska winna była posiadać tzw. numer policyjny, czyli czytelną, znormalizowaną tabliczkę z nazwą ulicy, bądź placu. Tak bowiem stanowiło pedantyczne austriackie ustawodawstwo. Ustalanie nazw ulic i placów miejskich należało do wyłącznej kompetencji rady 4 K. Kuśnierz, Z historii rozwoju przestrzennego Wadowic [w:] W. Zin, A. Kadłuczka, K. Kuśnierz, Wadowice, miasto Jana Pawła II, Kraków 1997, s. 43 i in. 5 A. Nowakowski, Samorząd terytorialny w Galicji na przełomie XIX-XX wieku, "Samorząd Terytorialny", R III, 1993, nr 1-2, s. 93-100. 6 K. Iwańska, Status prawny wadowickiej gminy żydowskiej na przełomie XIX i XX wieku [w:] Miscellanea HistoricoIuridica Bialostocensia, red. P. Fiedorczyk, A. Nowakowski, Białystok 1995, s. 163-182. 7 G. Studnicki, Pierwsza wśród równych. Dzieje Gimnazjum i Liceum w Wadowicach, Wadowice 1991; idem, Zarys dziejów oświaty i szkolnictwa w Wadowicach, Wadowice 1997, s. 25 i in. 8 A. Nowakowski, Z dziejów miasta i parafii Wadowice. Szkic historycznoprawny, Kraków 1985, s. 67 i in. miejskiej, jako zadanie własne. Nazwy obiektów fizjograficznych były przez radę miejską podejmowane w drodze uchwały. Na podstawie protokołów sesji rady miejskiej Wadowic z przełomu XIX i XX stulecia przechowywanych w Archiwum Państwowym w Oświęcimiu należy wnioskować, że ówcześni radni przejawiali w tym względzie dużą aktywność oraz inwencję 9. Nazewnictwu ulic sprzyjały obchody i wydarzenia patriotyczne. Rada miejska Wadowic, w 100lecie urodzin Adama Mickiewicza (1898) przemianowała ulicę Wiedeńską na ulicę Mickiewicza. Natomiast w 1909 roku z okazji 100-lecia urodzin oraz 60-lecia śmierci Juliusza Słowackiego, radni miejscy upamiętnili obie rocznice, nadając jednej z ulic nazwę wieszcza narodowego. Warto w tym miejscu dodać, że ulica Wiedeńska (od 1898 roku do dziś: Mickiewicza), rynek oraz ulica Lwowska stanowiły na terenie Wadowic część tzw. cesarskiego szlaku pocztowego, zwanego oficjalnie Pierwszą Galicyjską Szosą Handlowo-Pocztową, biegnącego z Wiednia poprzez morawskie Brno, Bramę Morawską i Cieszyn, dalej na wschód – do Krakowa oraz do stolicy kraju koronnego Galicji (...truncated)